Class 12 Sanskrit Shashwati Chapter 8 कार्यं वा साधयेयम्, देहं वा पातयेयम् Important Questions with Answers

इस अध्याय के परीक्षा-उपयोगी प्रश्न, अंक-वार, हर प्रश्न के पूरे उत्तर के साथ। पहले स्वयं उत्तर लिखने की कोशिश कीजिए, फिर मिलाइए।

1 पठित अंश पर आधारित प्रश्न

पठित गद्यांश (पाठ का अनुच्छेद 1)
मासोऽयमाषाढः, अस्ति च सायं समयः, अस्तं जिगमिषुर्भगवान् भास्करः सिन्दूर-द्रव-स्नातानामिव वरुण-दिगवलम्बिनामरुण-वारिवाहानामभ्यन्तरं प्रविष्टः। कलविङ्काश्चाटकैर- रुतैः परिपूर्णेषु नीडेषु प्रतिनिवर्तन्ते। वनानि प्रतिक्षणमधिकाधिकां श्यामतां कलयन्ति। अथाकस्मात् परितो मेघमाला पर्वतश्रेणीव प्रादुरभूत्, क्षणं सूक्ष्मविस्तारा, परतः प्रकटित-शिखरि शिखर-विडम्बना, अथ दर्शित-दीर्घ-शुण्डमण्डित-दिगन्त-दन्तावल-भयानकाकारा ततः पारस्परिक-संश्लेष-विहित-महान्धकारा च समस्तं गगनतलं पर्यच्छदीत्।

(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) अयं कः मासः अस्ति? (ख) के नीडेषु प्रतिनिवर्तन्ते?
उत्तर: (क) आषाढः (ख) कलविङ्काः

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: भास्करः कुत्र प्रविष्टः?
उत्तर: अस्तं जिगमिषुः भगवान् भास्करः सिन्दूरद्रवस्नातानाम् इव वरुणदिगवलम्बिनाम् अरुणवारिवाहानाम् अभ्यन्तरं प्रविष्टः।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: मेघमाला कथं प्रादुरभूत्?
उत्तर: मेघमाला अकस्मात् परितः पर्वतश्रेणी इव प्रादुरभूत्।

(iv) 1 अंक III. ‘सूर्यः’ इति पदस्य पर्यायपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: भास्करः

(v) 1 अंक III. ‘कलयन्ति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: वनानि

पठित गद्यांश (पाठ का अनुच्छेद 2)
अस्मिन् समये एकः षोडशवर्ष-देशीयो गौरो युवा हयेन पर्वतश्रेणीरुपर्युपरि गच्छति स्म। एष सुघटितदृढशरीरः श्याम-श्यामैर्गुच्छ-गुच्छैः कुञ्चित-कुञ्चितैः कच-कलापैः कमनीय-कपोलपालिः दूरागमनायासवशेन सूक्ष्म-मौक्तिक-पटलेनेव स्वेदबिन्दु-व्रजेन समाच्छादित-ललाट-कपोल-नासाग्रोत्तरोष्ठः प्रसन्न-वदनाम्भोज- प्रदर्शित-दृढसिद्धान्त-महोत्साहः, राजतसूत्र-शिल्पकृत-बहुल-चाकचक्य-वक्र- हरितोष्णीष-शोभितः, हरितेनैव च कञ्चुकेन-व्यूढगूढचरता-कार्यः, कोऽपि शिववीरस्य विश्वासपात्रं सिंहदुर्गात् तस्यैव पत्रमादाय तोरणदुर्गं प्रयाति।

(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) युवा केन गच्छति स्म? (ख) युवा कस्मात् दुर्गात् पत्रम् आदाय प्रयाति?
उत्तर: (क) हयेन (ख) सिंहदुर्गात्

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: युवकस्य उष्णीषं कीदृशम् आसीत्?
उत्तर: युवकस्य उष्णीषं राजतसूत्रशिल्पकृतबहुलचाकचक्यं वक्रं हरितं च आसीत्।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: युवकस्य ललाटादयः केन समाच्छादिताः आसन्?
उत्तर: युवकस्य ललाटं कपोलौ नासाग्रम् उत्तरोष्ठः च दूरागमनायासवशेन सूक्ष्ममौक्तिकपटलेन इव स्वेदबिन्दुव्रजेन समाच्छादिताः आसन्।

(iv) 1 अंक III. ‘गच्छति स्म’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: युवा

(v) 1 अंक III. ‘कञ्चुकेन’ इति विशेष्यस्य विशेषणपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: हरितेन

पठित गद्यांश (पाठ के अनुच्छेद 3 का पूर्वार्ध)
तावदकस्मादुत्थितो महान् झञ्झावातः, एकः सायंसमयप्रयुक्तः स्वभाव-वृत्तोऽन्धकारः, स च द्विगुणितो मेघमालाभिः। झञ्झावातोद्धूतैः रेणुभिः शीर्णपत्रैः कुसुमपरागैः शुष्कपुष्पैश्च पुनरेष द्वैगुण्यं प्राप्तः। इह पर्वत-श्रेणीतः पर्वतश्रेणीः, वनाद् वनानि, शिखराच्छिखराणि प्रपातात् प्रपातान्, अधित्यकातोऽधित्यकाः, उपत्यकात उपत्यकाः, न कोऽपि सरलो मार्गः, नानुद्भेदिनी भूमिः, पन्थाः अपि च नावलोक्यते।

(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) अकस्मात् कः उत्थितः? (ख) अन्धकारः काभिः द्विगुणितः?
उत्तर: (क) झञ्झावातः (ख) मेघमालाभिः

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: अन्धकारः पुनः कैः द्वैगुण्यं प्राप्तः?
उत्तर: अन्धकारः पुनः झञ्झावातोद्धूतैः रेणुभिः शीर्णपत्रैः कुसुमपरागैः शुष्कपुष्पैः च द्वैगुण्यं प्राप्तः।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: तत्र मार्गः भूमिः च कीदृशौ आस्ताम्?
उत्तर: तत्र कोऽपि सरलः मार्गः न आसीत्, भूमिः अपि समतला न आसीत्।

(iv) 1 अंक III. ‘महान्’ इति विशेषणस्य विशेष्यपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: झञ्झावातः

(v) 1 अंक III. ‘अधित्यकाः’ इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: उपत्यकाः

पठित गद्यांश (पाठ के अनुच्छेद 3 का उत्तरार्ध)
क्षणे-क्षणे हयस्य खुराश्चिक्कण-पाषाण-खण्डेषु प्रस्खलन्ति। पदे पदे दोधूयमानाः वृक्षशाखाः सम्मुखमाघ्नन्ति, परं दृढसङ्कल्पोऽयं सादी (अश्वारोही) न स्वकार्याद् विरमति। परितः स-हडहडाशब्दं दोधूयमानानां परस्सहस्र-वृक्षाणां, वाताघात-सञ्जात-पाषाण-पातानां प्रपातानाम्, महान्धतमसेन ग्रस्यमानानामिव सत्त्वानां क्रन्दनस्य च भयानकेन स्वनेन कवलीकृतमिव गगनतलम्। परं “देहं वा पातयेयं कार्यं वा साधयेयम्” इति कृतप्रतिज्ञोऽसौ शिववीरचरो निजकार्यान्न विरमति।

(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) कस्य खुराः प्रस्खलन्ति? (ख) काः सम्मुखम् आघ्नन्ति?
उत्तर: (क) हयस्य (ख) वृक्षशाखाः

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: गगनतलं केन कवलीकृतम् इव आसीत्?
उत्तर: गगनतलं दोधूयमानानां वृक्षाणां, प्रपातानां, ग्रस्यमानानाम् इव सत्त्वानां क्रन्दनस्य च भयानकेन स्वनेन कवलीकृतम् इव आसीत्।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: शिववीरचरः कीदृशीं प्रतिज्ञां कृतवान्?
उत्तर: शिववीरचरः ‘देहं वा पातयेयं कार्यं वा साधयेयम्’ इति प्रतिज्ञां कृतवान्।

(iv) 1 अंक III. ‘अश्वारोही’ इति पदस्य पर्यायपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: सादी

(v) 1 अंक III. ‘भयानकेन’ इति विशेषणस्य विशेष्यपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: स्वनेन

2 1 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: युवा हयेन पर्वतश्रेणीरुपर्युपरि गच्छति स्म।

उत्तर: युवा केन पर्वतश्रेणीरुपर्युपरि गच्छति स्म?

प्रश्न 2 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: शिववीरस्य विश्वासपात्रं सिंहदुर्गात् पत्रमादाय तोरणदुर्गं प्रयाति।

उत्तर: शिववीरस्य विश्वासपात्रं कस्मात् पत्रमादाय तोरणदुर्गं प्रयाति?

प्रश्न 3 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: कलविङ्काः नीडेषु प्रतिनिवर्तन्ते।

उत्तर: के नीडेषु प्रतिनिवर्तन्ते?

प्रश्न 4 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: वनानि प्रतिक्षणम् अधिकाधिकां श्यामतां कलयन्ति।

उत्तर: कानि प्रतिक्षणम् अधिकाधिकां श्यामतां कलयन्ति?

प्रश्न 5 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: हयस्य खुराः चिक्कणपाषाणखण्डेषु प्रस्खलन्ति।

उत्तर: हयस्य खुराः केषु (कुत्र) प्रस्खलन्ति?

प्रश्न 6 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: सायंकालीनः अन्धकारः मेघमालाभिः द्विगुणितः।

उत्तर: सायंकालीनः अन्धकारः काभिः द्विगुणितः?

प्रश्न 7 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: दृढसङ्कल्पः सादी न स्वकार्याद् विरमति।

उत्तर: कीदृशः सादी न स्वकार्याद् विरमति?

प्रश्न 8 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: युवा शिववीरस्य विश्वासपात्रम् आसीत्।

उत्तर: युवा कस्य विश्वासपात्रम् आसीत्?

प्रश्न 9 (1 अंक)

प्र. एकपदेन उत्तरत: युवा हयेन कुत्र गच्छति स्म?

उत्तर: पर्वतश्रेणीरुपर्युपरि (पर्वतश्रेणियों के ऊपर-ऊपर)।

प्रश्न 10 (1 अंक)

प्र. एकपदेन उत्तरत: युवकस्य कपोलपाली कीदृशैः कचकलापैः कमनीया आसीत्?

उत्तर: कुञ्चित-कुञ्चितैः (घुँघराले)।

प्रश्न 11 (1 अंक)

प्र. ‘षोडशवर्षदेशीयः’ इति विशेषणस्य विशेष्यपदं पाठात् चित्वा लिखत।

उत्तर: युवा।

प्रश्न 12 (1 अंक)

प्र. एकपदेन उत्तरत: भास्करः केषाम् अभ्यन्तरं प्रविष्टः?

उत्तर: अरुणवारिवाहानाम् (लाल बादलों के)।

प्रश्न 13 (1 अंक)

प्र. एकपदेन उत्तरत: शिववीरविश्वासपात्रस्य कञ्चुकः कीदृशः आसीत्?

उत्तर: हरितः (हरा)।

प्रश्न 14 (1 अंक)

प्र. ‘पर्वतश्रेणीः’ इत्यस्य समासविग्रहं कृत्वा समासस्य नाम लिखत।

उत्तर: पर्वतानां श्रेणीः (षष्ठी तत्पुरुष समास)।

प्रश्न 15 (1 अंक)

प्र. ‘अधित्यकातोऽधित्यकाः’ इत्यस्य सन्धिविच्छेदं कृत्वा सन्धेः नाम लिखत।

उत्तर: अधित्यकातः + अधित्यकाः (विसर्ग सन्धि: पहले उत्व, फिर पूर्वरूप)।

प्रश्न 16 (1 अंक)

प्र. ‘दोधूयमानाः’ इत्यस्य प्रकृति-प्रत्यय-विभागं दर्शयत (पुस्तकानुसारम्)।

उत्तर: धूञ् + यङ् + शानच्।

प्रश्न 17 (1 अंक)

प्र. कोष्ठके प्रदत्तशब्दे समुचितां विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानं पूरयत: मेघमाला ________ (समस्त गगनतल) परितः व्याप्ता अभवत्।

उत्तर: समस्तं गगनतलम् (‘परितः’ के योग में द्वितीया)।

3 2 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (2 अंक)

प्र. अस्ताचलगमनकाले भास्करः कुत्र प्रविष्टः? तदानीं मेघाः कीदृशाः प्रतीयन्ते स्म? संस्कृतेन उत्तरत।

उत्तर: अस्ताचलगमनकाले भास्करः वरुणदिगवलम्बिनाम् अरुणवारिवाहानाम् अभ्यन्तरं प्रविष्टः। ते मेघाः सिन्दूरद्रवस्नाताः इव प्रतीयन्ते स्म।
(सूर्य पश्चिम के लाल बादलों में प्रवेश कर गया; बादल मानो सिन्दूर के घोल में नहाए हुए लगते थे।)

प्रश्न 2 (2 अंक)

प्र. सायंकालीनः अन्धकारः कथं द्विगुणितः, पुनः च कथं द्वैगुण्यं प्राप्तः? संस्कृतेन उत्तरत।

उत्तर: सायंकालीनः स्वभाववृत्तः अन्धकारः मेघमालाभिः द्विगुणितः। पुनः एषः झञ्झावातोद्धूतैः रेणुभिः शीर्णपत्रैः कुसुमपरागैः शुष्कपुष्पैः च द्वैगुण्यं प्राप्तः।

प्रश्न 3 (2 अंक)

प्र. पाठानुसारं मार्गस्य काठिन्यं संस्कृतेन वर्णयत।

उत्तर: तत्र पर्वतश्रेणीतः पर्वतश्रेणीः, वनात् वनानि, शिखरात् शिखराणि, प्रपातात् प्रपाताः, अधित्यकातः अधित्यकाः, उपत्यकातः उपत्यकाः च आसन्। कोऽपि सरलः मार्गः न आसीत्, भूमिः समतला न आसीत्, पन्थाः अपि न अवलोक्यते स्म।

प्रश्न 4 (2 अंक)

प्र. शिववीरविश्वासपात्रस्य वेशः कीदृशः आसीत्? संस्कृतेन उत्तरत।

उत्तर: सः राजतसूत्रशिल्पकृतबहुलचाकचक्येन वक्रेण हरितोष्णीषेण शोभितः आसीत्, हरितेन एव च कञ्चुकेन व्यूढगूढचरताकार्यः आसीत्।
(चाँदी के तार की कढ़ाई से चमकती टेढ़ी हरी पगड़ी और हरा अंगरखा।)

प्रश्न 5 (2 अंक)

प्र. शिववीरचरस्य प्रतिज्ञा का आसीत्? तस्याः अर्थं हिन्दीभाषया लिखत।

उत्तर: शिववीरचरस्य प्रतिज्ञा आसीत्: “देहं वा पातयेयं कार्यं वा साधयेयम्।”
अर्थ: मैं या तो अपना शरीर गिरा दूँगा (प्राण दे दूँगा) या कार्य सिद्ध करूँगा; कार्य अधूरा छोड़कर नहीं लौटूँगा।

प्रश्न 6 (2 अंक)

प्र. “कवलीकृतमिव गगनतलम्” का प्रसंग और भाव हिंदी में स्पष्ट कीजिए।

उत्तर: आँधी में चारों ओर हज़ारों पेड़ ‘हड़-हड़’ करते हुए हिल रहे थे, झरनों में वायु की चोट से पत्थर गिर रहे थे, और घने अँधेरे से मानो निगले जाते प्राणी चिल्ला रहे थे। इन सबके भयानक शब्द से आकाश ऐसा लगता था मानो निगल लिया गया हो। यहाँ उत्प्रेक्षा है: आकाश सचमुच निगला नहीं गया, केवल सम्भावना है।

प्रश्न 7 (2 अंक)

प्र. पाठ के आधार पर आषाढ की सन्ध्या का वर्णन हिंदी में कीजिए।

उत्तर: आषाढ मास की शाम है। अस्त होने को तैयार सूर्य पश्चिम के लाल बादलों में प्रवेश कर गया, जो मानो सिन्दूर के घोल में नहाए थे। गौरैया पक्षी बच्चों की चहचहाहट से भरे घोंसलों में लौट रहे थे और वन पल-पल काले होते जा रहे थे। फिर अचानक पर्वतश्रेणी जैसी मेघमाला प्रकट हुई और उसने पूरा आकाश ढक लिया।

प्रश्न 8 (2 अंक)

प्र. पाठ-परिचय के अनुसार अम्बिकादत्तव्यास की प्रतिभा और रचनाओं के बारे में हिंदी में लिखिए।

उत्तर: अम्बिकादत्तव्यास बहुमुखी प्रतिभा के धनी थे। उन्होंने संस्कृत व हिन्दी में सौ से अधिक (शताधिक) ग्रन्थ रचे। उनकी कृतियों में अद्भुत कल्पनाशक्ति और पात्रों के चरित्र में उच्च आदर्श दिखते हैं, जिन्होंने विद्वानों को अपनी ओर आकृष्ट किया। ‘शिवराजविजयम्’ उनका ऐतिहासिक उपन्यास है।

4 3 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितस्य वाक्यस्य भावार्थं मञ्जूषाप्रदत्तपदैः पूरयित्वा पुनः लिखत।
“पदे पदे दोधूयमानाः वृक्षशाखाः सम्मुखमाघ्नन्ति, परं दृढसङ्कल्पोऽयं सादी (अश्वारोही) न स्वकार्याद् विरमति।”
भावार्थः: मार्गे प्रतिपदं कम्पमानाः वृक्षाणां (i) ________ अश्वारोहिणं सम्मुखं प्रहरन्ति, परन्तु (ii) ________ निश्चयः अयम् अश्वारोही स्वस्य (iii) ________ न विरमति।
मञ्जूषा: कार्यात्, शाखाः, दृढः

उत्तर: (i) शाखाः (ii) दृढः (iii) कार्यात्

प्रश्न 2 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितस्य वाक्यस्य भावार्थं मञ्जूषाप्रदत्तपदैः पूरयित्वा पुनः लिखत।
“‘देहं वा पातयेयं कार्यं वा साधयेयम्’ इति कृतप्रतिज्ञोऽसौ शिववीरचरो निजकार्यान्न विरमति।”
भावार्थः: शिववीरस्य दूतः प्रतिज्ञां कृतवान् यत् अहं (i) ________ कार्यं साधयिष्यामि, अन्यथा (ii) ________ त्यक्ष्यामि। अतः सः (iii) ________ सतीषु अपि स्वकार्यं न त्यजति।
मञ्जूषा: शरीरम्, बाधासु, अवश्यम्

उत्तर: (i) अवश्यम् (ii) शरीरम् (iii) बाधासु

प्रश्न 3 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितवाक्यानां प्रदत्त-भावार्थत्रयात् शुद्धं भावार्थं चित्वा लिखत।
(i) वनानि प्रतिक्षणमधिकाधिकां श्यामतां कलयन्ति।
(क) सन्ध्याकारणात् वनानि क्षणे क्षणे अधिकं कृष्णवर्णानि भवन्ति। (ख) वनानि प्रतिक्षणं हरितानि भवन्ति। (ग) वनेषु श्यामाः पक्षिणः आगच्छन्ति।
(ii) न कोऽपि सरलो मार्गः, नानुद्भेदिनी भूमिः।
(क) मार्गः सरलः भूमिः च समतला आसीत्। (ख) कोऽपि मार्गः सरलः न आसीत्, भूमिः अपि समतला न आसीत्। (ग) मार्गे बहवः जनाः आसन्।
(iii) दृढसङ्कल्पोऽयं सादी न स्वकार्याद् विरमति।
(क) अश्वारोही भयात् स्वकार्यं त्यजति। (ख) अश्वारोही वृक्षस्य अधः विश्रामं करोति। (ग) दृढनिश्चयः अश्वारोही स्वकार्यं न त्यजति।

उत्तर: (i) (क) सन्ध्याकारणात् वनानि क्षणे क्षणे अधिकं कृष्णवर्णानि भवन्ति।
(ii) (ख) कोऽपि मार्गः सरलः न आसीत्, भूमिः अपि समतला न आसीत्।
(iii) (ग) दृढनिश्चयः अश्वारोही स्वकार्यं न त्यजति।

प्रश्न 4 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितानि वाक्यानि घटनाक्रमानुसारं लिखत (6 × ½)।
(क) महान् झञ्झावातः उत्थितः।
(ख) भास्करः अरुणवारिवाहानाम् अभ्यन्तरं प्रविष्टः।
(ग) हयस्य खुराः चिक्कणपाषाणखण्डेषु प्रस्खलन्ति।
(घ) मेघमाला समस्तं गगनतलं पर्यच्छदीत्।
(ङ) कृतप्रतिज्ञः शिववीरचरः निजकार्यात् न विरमति।
(च) एकः षोडशवर्षदेशीयः युवा हयेन पर्वतश्रेणीरुपर्युपरि गच्छति स्म।

उत्तर: 1. (ख) भास्करः अरुणवारिवाहानाम् अभ्यन्तरं प्रविष्टः।
2. (घ) मेघमाला समस्तं गगनतलं पर्यच्छदीत्।
3. (च) एकः षोडशवर्षदेशीयः युवा हयेन पर्वतश्रेणीरुपर्युपरि गच्छति स्म।
4. (क) महान् झञ्झावातः उत्थितः।
5. (ग) हयस्य खुराः चिक्कणपाषाणखण्डेषु प्रस्खलन्ति।
6. (ङ) कृतप्रतिज्ञः शिववीरचरः निजकार्यात् न विरमति।

प्रश्न 5 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत (केवलं प्रश्नत्रयम्):
(i) ‘कार्यं वा साधयेयम्, देहं वा पातयेयम्’ इति पाठः कस्मात् ग्रन्थात् सङ्कलितः?
(ii) ‘शिवराजविजयम्’ इत्यस्य रचयिता कः?
(iii) अयं पाठः ग्रन्थस्य कस्मात् भागात् सङ्कलितः?
(iv) योग्यताविस्तारानुसारं ‘श्रीशिवराज्योदयम्’ इति किम् अस्ति?

उत्तर: (i) ‘कार्यं वा साधयेयम्, देहं वा पातयेयम्’ इति पाठः ‘शिवराजविजयम्’ इति ऐतिहासिकोपन्यासात् सङ्कलितः।
(ii) ‘शिवराजविजयम्’ इत्यस्य रचयिता अम्बिकादत्तव्यासः।
(iii) अयं पाठः शिवराजविजयस्य प्रथमविरामस्य चतुर्थात् निःश्वासात् सङ्कलितः।
(iv) ‘श्रीशिवराज्योदयम्’ इति शिवाजिकथाम् आधारीकृत्य संस्कृते लिखितं महाकाव्यम् अस्ति।

प्रश्न 6 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितेषु पदेषु अलङ्कारं निर्दिशत, कारणं च हिन्दीभाषया लिखत (3 × 1)।
(क) वदनाम्भोजेन (ख) दिगन्तदन्तावलः (ग) सिन्दूरद्रवस्नातानामिव वरुणदिगवलम्बिनाम् (अरुणवारिवाहानाम्)

उत्तर: (क) रूपक: वदनम् एव अम्भोजम्; मुख (उपमेय) पर कमल (उपमान) का अभेद आरोप।
(ख) रूपक: पुस्तक का विग्रह “दिगन्ता एव दन्तावलाः”; दिशाओं के छोरों पर हाथियों का अभेद आरोप।
(ग) उत्प्रेक्षा: लाल बादलों में ‘मानो सिन्दूर के घोल में नहाए हों’ की सम्भावना; वाचक ‘इव’।

प्रश्न 7 (3 अंक)

प्र. पाठ के आधार पर शिववीर के दूत (षोडशवर्षदेशीय युवक) का चरित्र-चित्रण हिंदी में कीजिए।

उत्तर: 1. दृढसंकल्पी: आँधी, घना अँधेरा, फिसलते खुर और चोट करती शाखाओं के बीच भी “न स्वकार्याद् विरमति”।
2. कर्तव्यनिष्ठ: उसकी प्रतिज्ञा है “देहं वा पातयेयं कार्यं वा साधयेयम्”; कार्य के लिए प्राण भी देने को तैयार।
3. विश्वासपात्र और स्वामिभक्त: वह शिववीर का विश्वासपात्र है और उन्हीं का पत्र सिंहदुर्ग से तोरणदुर्ग ले जा रहा है।
4. साहसी और सुन्दर: लगभग 16 वर्ष का, गोरा, सुगठित शरीर वाला; थका होने पर भी प्रसन्न मुख पर दृढ सिद्धान्त का उत्साह।

प्रश्न 8 (3 अंक)

प्र. पाठ में चित्रित प्रकृति के स्वरूप और उससे घटनाचक्र में आए परिवर्तन को हिंदी में समझाइए (योग्यताविस्तार)।

उत्तर: पाठ के आरम्भ में प्रकृति शान्त और सुन्दर है: आषाढ की सन्ध्या, सिन्दूर-से लाल बादल, घोंसलों में लौटते पक्षी। फिर वह भयानक (रौद्र) हो जाती है: पर्वतश्रेणी-सी मेघमाला, भारी आँधी, दुगुना-चौगुना अँधेरा, ऊबड़-खाबड़ मार्ग, फिसलते खुर, भयानक शब्द। प्रकृति के इसी बदलाव से एक साधारण यात्रा कठिन संघर्ष बन जाती है, और दूत का दृढ संकल्प (कार्यं वा साधयेयम्, देहं वा पातयेयम्) सामने आता है।

प्रश्न 9 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितानां पदानां सन्धिविच्छेदं कृत्वा सन्धेः नाम लिखत (3 × 1)।
(क) पुनरेष (ख) वनाद् वनानि (ग) उपत्यकात उपत्यकाः

उत्तर: (क) पुनः + एषः: विसर्ग सन्धि (विसर्ग → र्)।
(ख) वनात् + वनानि: व्यञ्जन सन्धि (जश्त्व, त् → द्)।
(ग) उपत्यकातः + उपत्यकाः: विसर्ग सन्धि (विसर्ग लोप, अ के बाद विसर्ग और आगे भिन्न स्वर)।

प्रश्न 10 (3 अंक)

प्र. मञ्जूषायाः समुचितैः अव्ययपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा वाक्यानि लिखत (3 × 1)।
मञ्जूषा: तावत्, न, परम्, यदि
(क) ________ अकस्मात् महान् झञ्झावातः उत्थितः।
(ख) वृक्षशाखाः सम्मुखम् आघ्नन्ति, ________ सादी स्वकार्यात् न विरमति।
(ग) कृतप्रतिज्ञः असौ शिववीरचरः निजकार्यात् ________ विरमति।

उत्तर: (क) तावत् अकस्मात् महान् झञ्झावातः उत्थितः।
(ख) वृक्षशाखाः सम्मुखम् आघ्नन्ति, परम् सादी स्वकार्यात् न विरमति।
(ग) कृतप्रतिज्ञः असौ शिववीरचरः निजकार्यात् न विरमति।

प्रश्न 11 (3 अंक)

प्र. कोष्ठके प्रदत्तशब्देषु समुचितां विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत (3 × 1)।
(क) दृढसङ्कल्पः सादी ________ (स्वकार्य) न विरमति।
(ख) गौरः युवा ________ (हय) पर्वतश्रेणीः अतिक्रामति स्म।
(ग) विश्वासपात्रं ________ (सिंहदुर्ग) पत्रम् आदाय प्रयाति।

उत्तर: (क) स्वकार्यात् (‘विरम्’ के योग में पञ्चमी)
(ख) हयेन (करण कारक, तृतीया)
(ग) सिंहदुर्गात् (अपादान कारक, पञ्चमी)

प्रश्न 12 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां समस्तपदं विग्रहं वा लिखत, समासस्य नाम च लिखत (3 × 1)।
(क) दृढसङ्कल्पः अयं सादी न विरमति।
(ख) पदे पदे वृक्षशाखाः सम्मुखम् आघ्नन्ति।
(ग) कृता प्रतिज्ञा येन सः असौ शिववीरचरः न विरमति।

उत्तर: (क) दृढः सङ्कल्पः यस्य सः (बहुव्रीहि)
(ख) वृक्षाणां शाखाः (षष्ठी तत्पुरुष)
(ग) कृतप्रतिज्ञः (बहुव्रीहि)

प्रश्न 13 (3 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदानां प्रकृतिप्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा लिखत (3 × 1)।
(क) भास्करः वारिवाहानाम् अभ्यन्तरं प्र + विश् + क्त।
(ख) एषः कम् + अनीयर्-कपोलपालिः आसीत्।
(ग) सः पत्रम् आदाय तोरणदुर्गं प्रयाति।

उत्तर: (क) प्रविष्टः (ख) कमनीय (कमनीयकपोलपालिः) (ग) आ + √दा + ल्यप्

प्रश्न 14 (3 अंक)

प्र. “परं दृढसङ्कल्पोऽयं सादी (अश्वारोही) न स्वकार्याद् विरमति।” इत्यस्य भावार्थं संस्कृतभाषया लिखत।

उत्तर: मार्गे झञ्झावातः, महान्धकारः, चिक्कणाः पाषाणाः, सम्मुखम् आघ्नत्यः वृक्षशाखाः च इति बह्व्यः बाधाः आसन्। तथापि अयम् अश्वारोही दृढनिश्चयः आसीत्, अतः सः भयात् स्वकार्यं न अत्यजत्, अग्रे एव अगच्छत्। दृढसङ्कल्पाः जनाः बाधासु अपि स्वकर्तव्यं न त्यजन्ति इति भावः।

प्रश्न 15 (3 अंक)

प्र. पाठम् आधृत्य शिववीरचरस्य मार्गे काः बाधाः आसन्? संक्षेपेण संस्कृतभाषया लिखत।

उत्तर: शिववीरचरस्य मार्गे अकस्मात् महान् झञ्झावातः उत्थितः। सायंकालीनः अन्धकारः मेघमालाभिः द्विगुणितः, पुनः रेणुभिः शीर्णपत्रैः च द्वैगुण्यं प्राप्तः। तत्र सरलः मार्गः समतला भूमिः च न आस्ताम्, पन्थाः अपि न अदृश्यत। हयस्य खुराः चिक्कणपाषाणखण्डेषु प्रस्खलन्ति स्म, दोधूयमानाः वृक्षशाखाः सम्मुखम् आघ्नन्ति स्म, भयानकेन स्वनेन च गगनतलं कवलीकृतम् इव आसीत्।

प्रश्न 16 (3 अंक)

प्र. ‘कार्यं वा साधयेयम्, देहं वा पातयेयम्’ इति पाठम् आधृत्य शिववीरचरस्य दृढसङ्कल्पं संस्कृतभाषया वर्णयत।

उत्तर: शिववीरचरः षोडशवर्षदेशीयः युवा शिववीरस्य विश्वासपात्रम् आसीत्। सः सिंहदुर्गात् पत्रम् आदाय तोरणदुर्गं गच्छति स्म। मार्गे झञ्झावातः, घोरः अन्धकारः, दुर्गमः पन्थाः भयानकः स्वनः च आसन्, तथापि सः न अबिभेत्। ‘देहं वा पातयेयं कार्यं वा साधयेयम्’ इति कृतप्रतिज्ञः सः निजकार्यात् न विरमति। अतः सः दृढसङ्कल्पः कर्तव्यनिष्ठः च अस्ति।

5 4 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (4 अंक)

प्र. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत (4 × 1)।
(क) मेघमाला समस्तं गगनतलं पर्यच्छदीत्।
(ख) गौरः युवा हयेन गच्छति स्म।
(ग) हयस्य खुराः प्रस्खलन्ति।
(घ) सादी स्वकार्यात् न विरमति।

उत्तर: (क) मेघमाला कीदृशं गगनतलं पर्यच्छदीत्?
(ख) कीदृशः युवा हयेन गच्छति स्म?
(ग) हयस्य के प्रस्खलन्ति?
(घ) सादी कस्मात् न विरमति?

प्रश्न 2 (4 अंक)

प्र. अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुसारं शुद्धम् अर्थं मञ्जूषायाः चित्वा लिखत (4 × 1)।
(क) युवा हयेन गच्छति स्म।
(ख) दृढसङ्कल्पः सादी न विरमति।
(ग) भास्करः अरुणवारिवाहानाम् अभ्यन्तरं प्रविष्टः।
(घ) अस्तं जिगमिषुः भास्करः।
मञ्जूषा: सूर्यः, मेघानाम्, अश्वारोही, अश्वेन, पर्वतानाम्

उत्तर: (क) हयेन = अश्वेन (ख) सादी = अश्वारोही (ग) वारिवाहानाम् = मेघानाम् (घ) भास्करः = सूर्यः