Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 10 विद्यास्थानानि Notes in Hindi

Contents hide
CBSE 2026-27 में यह पाठ

यह पाठ NCERT पुस्तक में है, पर CBSE 2026-27 की परीक्षा के लिए निर्धारित पाठों में नहीं है। जिन बोर्डों में पूरी NCERT पुस्तक पढ़ाई जाती है (जैसे उत्तराखंड बोर्ड), उनके छात्रों के लिए ये नोट्स पूरे हैं।

इस पाठ में आप सीखेंगे
  • पाठ का सन्दर्भग्रन्थ (काव्यमीमांसा) और रचयिता (राजशेखर)
  • वाङ्मय के भेद-उपभेद: शास्त्र और काव्य, अपौरुषेय और पौरुषेय, मन्त्र और ब्राह्मण
  • चार वेद, चार उपवेद, छह वेदाङ्ग और चार शास्त्र, उनके लक्षण पुस्तक के शब्दों में
  • चौदह विद्यास्थान, ठीक उसी क्रम और गिनती में जो पुस्तक देती है
  • पाठ के तीनों पद्यों का अन्वय और अर्थ
  • हर गद्यांश के सन्धि, समास, प्रत्यय, संख्यावाची शब्द और अव्यय
राजशेखरयायावरीयकाव्यमीमांसावाङ्मयअपौरुषेयपौरुषेयश्रुतित्रयीउपवेदषडङ्गद्रौहिणिपुराणपरिक्रियापुराकल्पमीमांसास्मृतिचतुर्दश विद्यास्थान

1 पाठ-परिचय: सन्दर्भग्रन्थ और रचयिता

पुस्तक पाठ के आरंभ में हिंदी में यह परिचय देती है:

प्रस्तुत पाठ राजशेखर की काव्यमीमांसा से संगृहीत है। काव्यमीमांसा काव्यशास्त्र परम्परा में एक महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ है, जिसमें काव्यशास्त्र की विशेष व्याख्या के अतिरिक्त संस्कृत वाङ्मय की सुविस्तृत ज्ञानराशि का परिचय है, जो तत्कालीन भारत के अध्ययन-अध्यापन के विशाल परिदृश्य को प्रकट करता है। इसमें चतुर्दश-विद्याओं के विषय में चर्चा की गयी है। यहाँ बताया गया है कि वाङ्मय के दो भेद होते हैं शास्त्र और काव्य। इस ग्रन्थ के आरम्भ में शास्त्र के भेद और उपभेदों का परिगणन किया गया है।

पाठ-परिचय, भास्वती पृष्ठ 81

  • यह पाठ राजशेखर के ग्रन्थ “काव्यमीमांसा” से लिया गया है
  • काव्यमीमांसा काव्यशास्त्र की परम्परा का एक महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ है
  • इसमें काव्यशास्त्र की व्याख्या के साथ-साथ पूरे संस्कृत वाङ्मय (साहित्य) के ज्ञान का परिचय है
  • इससे उस समय के भारत में होने वाले पढ़ने-पढ़ाने (अध्ययन-अध्यापन) का विशाल चित्र सामने आता है
  • इसमें चौदह विद्याओं (चतुर्दश विद्यास्थान) की चर्चा है
  • इसके अनुसार वाङ्मय के दो भेद हैं: शास्त्र और काव्य
  • ग्रन्थ के आरंभ में शास्त्र के भेद और उपभेद गिनाए गए हैं; यही अंश इस पाठ में है

1.1 पुस्तक की भूमिका में इस पाठ के बारे में

दशम पाठ ‘विद्यास्थानानि’ दशम शतक के कविराज राजशेखर कृत ‘काव्यमीमांसा’ नामक काव्यशास्त्रीय ग्रन्थ से उद्धृत है। इसमें वैदिक वाङ्मय और उत्तरवैदिक साहित्य की विभिन्न शाखाओं का वर्णन करते हुए विद्या के चौदह स्थान का उल्लेख है, जो संस्कृत अध्ययन के व्यापक क्षेत्र को दर्शाता है।

भास्वती, भूमिका

  • भूमिका राजशेखर को दशम शतक (दसवीं शताब्दी) का कविराज बताती है
  • पाठ में राजशेखर अपना मत “यायावरीयः” नाम से रखते हैं; पुस्तक का शब्दार्थ: यायावरीयः = नाम (राजशेखरः), राजशेखर
  • भूमिका के अनुसार यह पाठ संस्कृत वाङ्मय की प्रचुरता और अध्ययन के अलग-अलग आयाम दिखाता है, और इसे आज के अध्ययन-विषयों के संदर्भ में देखना चाहिए
बिंदु तथ्य
पाठ विद्यास्थानानि (दशमः पाठः)
सन्दर्भग्रन्थ काव्यमीमांसा (काव्यशास्त्रीय ग्रन्थ)
रचयिता राजशेखर (राजशेखरः), पाठ में “यायावरीयः”
रचयिता का समय दशम शतक (भूमिका)
विधा शास्त्रीय गद्य, बीच में तीन उद्धृत पद्य (एक वैदिक मन्त्र, दो श्लोक)
विषय वाङ्मय का वर्गीकरण और चौदह विद्यास्थान
सन्दर्भग्रन्थ-प्रश्न का उत्तर ऐसे लिखें

प्रश्न: ‘विद्यास्थानानि’ इति पाठः कस्मात् ग्रन्थात् सङ्कलितः?
उत्तर: ‘विद्यास्थानानि’ इति पाठः राजशेखरस्य काव्यमीमांसायाः सङ्कलितः।
प्रश्न: काव्यमीमांसायाः रचयिता कः?
उत्तर: काव्यमीमांसायाः रचयिता राजशेखरः अस्ति।

2 पाठ एक नज़र में: वाङ्मय का वर्गीकरण

पुस्तक पाठ के पहले ही पृष्ठ पर पूरे वाङ्मय का एक आरेख देती है। पूरा पाठ इसी आरेख की व्याख्या है, इसलिए पहले इसे समझ लें:

चित्र 1: वाङ्मय का वर्गीकरण (पुस्तक पृष्ठ 81 के आरेख पर आधारित; नाम पाठ के गद्य के रूप में, “छन्दस्” आरेख का रूप)
चित्र 1: वाङ्मय का वर्गीकरण (पुस्तक पृष्ठ 81 के आरेख पर आधारित; नाम पाठ के गद्य के रूप में, “छन्दस्” आरेख का रूप)
  • वाङ्मय (वाणी से बना पूरा साहित्य) के दो भेद हैं: शास्त्र और काव्य
  • शास्त्र के दो भेद हैं: अपौरुषेय (जो किसी पुरुष ने नहीं रचा) और पौरुषेय (जो पुरुष ने रचा)
  • अपौरुषेय शास्त्र श्रुति (वेद) है; श्रुति के दो भेद हैं: मन्त्र और ब्राह्मण
  • आरेख में मन्त्रों के साथ चार वेद, चार उपवेद और छह वेदाङ्ग दिखाए गए हैं; ब्राह्मण का उदाहरण “शतपथ आदि” है
  • पौरुषेय शास्त्र चार हैं: पुराण, आन्वीक्षिकी, मीमांसा, स्मृतितन्त्र
  • काव्य के दो भेद हैं: दृश्य और श्रव्य (सामान्य ज्ञान: दृश्य काव्य मंच पर देखा जाता है, श्रव्य काव्य सुना या पढ़ा जाता है)
  • आरेख दृश्य काव्य के दस नाम देता है: नाटकम्, प्रकरणम्, भाणः, व्यायोगः, समवकारः, डिमः, ईहामृगः, अङ्कः, वीथी, प्रहसनम्
  • श्रव्य काव्य के उदाहरण: रामायणम्, शिशुपालवधम् इत्यादि
याद करेंपरिभाषा 1

वाङ्मय: वाणी से बना हुआ सारा साहित्य (पुस्तक: वाग्जालम्, वाणी प्रपञ्च)। इसके दो भेद हैं: शास्त्र और काव्य।

याद करेंपरिभाषा 2

अपौरुषेय: जो किसी पुरुष के द्वारा रचित नहीं है (पुरुषेण न निर्मितम्)। पाठ के अनुसार अपौरुषेय शास्त्र श्रुति है।

याद करेंपरिभाषा 3

पौरुषेय: जो पुरुष के द्वारा रचित है (पुरुषेण निर्मितम्)। पौरुषेय शास्त्र चार हैं: पुराण, आन्वीक्षिकी, मीमांसा, स्मृतितन्त्र।

याद करेंपरिभाषा 4

विद्यास्थान: विद्या (ज्ञान) के स्थान, यानी अध्ययन की मुख्य शाखाएँ। आचार्यों के अनुसार ये चौदह हैं: चार वेद, छह अङ्ग और चार शास्त्र।

3 गद्यांश 1: वाङ्मय, शास्त्र और श्रुति के भेद

इह हि वाङ्मयमुभयथा शास्त्रं काव्यं च। शास्त्रं द्विधा-अपौरुषेयं पौरुषेयं च। अपौरुषेयं श्रुतिः। श्रुतिः पुनः द्विविधा-मन्त्राः ब्राह्मणं च। विवृतक्रियातन्त्रा मन्त्राः। मन्त्राणां स्तुतिनिन्दाव्याख्यानविनियोगग्रन्थो ब्राह्मणम्। ऋग्यजुःसामवेदास्त्रयी आथर्वणश्च तुरीयः।

मूल पाठ, गद्यांश 1 (पृष्ठ 81)

3.1 शब्दार्थ

“(पुस्तक)” लिखे अर्थ पुस्तक की सूची “शब्दार्थाः टिपण्यश्च” (पृष्ठ 83) से हैं; बाकी अतिरिक्त कठिन शब्द हैं।

पद अर्थ
वाङ्मयम् वाग्जालम्, वाणी प्रपञ्च (पुस्तक)
उभयथा द्विविधा, दो प्रकार वाला (पुस्तक)
अपौरुषेयम् पुरुषेण न निर्मितम्, जो पुरुष के द्वारा रचित नहीं है (पुस्तक)
पौरुषेयम् पुरुषेण निर्मितम्, जो पुरुष के द्वारा रचित है (पुस्तक)
विवृतम् सम्यक् निरूपितम्, ठीक प्रकार से वर्णित (पुस्तक)
क्रियातन्त्राः कर्मकाण्डकलापाः, कर्मकाण्ड (पुस्तक)
इह यहाँ (इस लोक में)
द्विधा दो प्रकार से
श्रुतिः वेद (सामान्य ज्ञान: जो सुनकर गुरु-शिष्य परंपरा से चला)
स्तुतिः, निन्दा प्रशंसा, बुराई
व्याख्यानम् व्याख्या, अर्थ समझाना
विनियोगः प्रयोग, किस कर्म में कौन-सा मन्त्र लगे
त्रयी तीन वेदों का समूह
आथर्वणः अथर्ववेद
तुरीयः चौथा

3.2 हिंदी अनुवाद

  • यहाँ (इस लोक में) वाङ्मय दो प्रकार का है: शास्त्र और काव्य
  • शास्त्र दो प्रकार का है: अपौरुषेय और पौरुषेय
  • अपौरुषेय (शास्त्र) श्रुति है
  • श्रुति फिर दो प्रकार की है: मन्त्र और ब्राह्मण
  • मन्त्र वे हैं जिनमें कर्मकाण्ड (यज्ञ आदि की क्रियाओं) का ठीक प्रकार से वर्णन है
  • मन्त्रों की स्तुति, निन्दा, व्याख्या और विनियोग (प्रयोग) बताने वाला ग्रन्थ ब्राह्मण है
  • ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेद “त्रयी” (तीन का समूह) कहलाते हैं, और अथर्ववेद चौथा है
भाव: श्रुति के दो भाग

श्रुति (वेद) के दो भाग हैं। मन्त्र मूल पाठ है, जिसमें यज्ञ आदि कर्मकाण्ड का वर्णन है। ब्राह्मण उन मन्त्रों पर लिखा गया ग्रन्थ है: वह बताता है कि मन्त्र किसकी प्रशंसा करता है, किसकी निन्दा करता है, उसका अर्थ क्या है और उसे किस कर्म में लगाना है (विनियोग)। पहले तीन वेद मिलकर “त्रयी” हैं; अथर्ववेद को “तुरीय” (चौथा) कहा गया है।

3.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
वाङ्मयम् वाक् + मयम् (वाच् + मयट्) व्यञ्जन सन्धि: क् → ङ् (वर्ग का प्रथम वर्ण पञ्चम में, आगे म होने से)
विवृतक्रियातन्त्रा मन्त्राः विवृतक्रियातन्त्राः + मन्त्राः विसर्ग सन्धि: विसर्ग लोप (आ के बाद विसर्ग, आगे कोमल व्यञ्जन म)
स्तुतिनिन्दाव्याख्यानविनियोगग्रन्थो ब्राह्मणम् …ग्रन्थः + ब्राह्मणम् विसर्ग सन्धि: उत्व (अः + कोमल व्यञ्जन ब → ओ)
सामवेदास्त्रयी सामवेदाः + त्रयी विसर्ग सन्धि: विसर्ग → स् (आगे त)
आथर्वणश्च आथर्वणः + च विसर्ग सन्धि: विसर्ग → श् (आगे च) (अभ्यास 7 ख)
अपौरुषेयम् न पौरुषेयम् नञ् तत्पुरुष समास
स्तुतिनिन्दाव्याख्यानविनियोगाः स्तुतिः च निन्दा च व्याख्यानं च विनियोगः च द्वन्द्व समास (आगे “ग्रन्थः” के साथ: तेषां ग्रन्थः, षष्ठी तत्पुरुष)
द्विधा, उभयथा संख्या/सर्वनाम से “धा”, “था” लगकर बने अव्यय (प्रकारवाचक)
इह, हि, च, पुनः अव्यय अव्यय
मन्त्राः, ब्राह्मणम् मन्त्र (पुंलिङ्ग) प्रथमा बहुवचन; ब्राह्मण (नपुंसकलिङ्ग) प्रथमा एकवचन लिङ्ग-विभक्ति
तुरीयः “चौथा” (पूरणवाचक, पुंलिङ्ग, “आथर्वणः” का विशेषण) संख्या (क्रम)

विशेषण-विशेष्य: द्विविधा → श्रुतिः · विवृतक्रियातन्त्राः → मन्त्राः · तुरीयः → आथर्वणः। ध्यान दें: “द्विधा” अव्यय है, पर “द्विविधा” विशेषण (स्त्रीलिङ्ग, “श्रुतिः” के लिए) है।

4 गद्यांश 2: चार वेद, चार उपवेद और पञ्चम गेयवेद

तत्रार्थव्यवस्थितपादाः ऋचः। ताः सगीतयः सामानि। अच्छन्दांस्यगीतानि यजूंषि। ऋचो यजूंषि सामानि चाथर्वणं, त इमे चत्वारो वेदाः। इतिहासवेदः धनुर्वेदः गन्धर्ववेदः आयुर्वेदः च उपवेदाः। “वेदोपवेदात्मा सार्ववर्णिकः पञ्चमो गेयवेदः” इति द्रौहिणिः।

मूल पाठ, गद्यांश 2 (पृष्ठ 82)

4.1 शब्दार्थ

पद अर्थ
सार्ववर्णिकः सर्वेषां वर्णानां कृते उपयुक्तः, सब वर्णों के लिए उचित (पुस्तक)
अर्थव्यवस्थितपादाः जिनके पाद (चरण) अर्थ के अनुसार व्यवस्थित (बँधे) हैं
ऋचः ऋचाएँ (ऋग्वेद के मन्त्र)
सगीतयः गीति (गान) के साथ
अच्छन्दांसि छन्द-रहित
अगीतानि जो गाए नहीं जाते
यजूंषि यजुष् (यजुर्वेद के मन्त्र)
उपवेदाः वेदों के सहायक वेद
वेदोपवेदात्मा वेदों और उपवेदों का सार (आत्मा)
गेयवेदः गाने योग्य वेद

4.2 हिंदी अनुवाद

  • उनमें, जिनके पाद (चरण) अर्थ के अनुसार व्यवस्थित हैं, वे ऋचाएँ हैं
  • वे (ऋचाएँ) ही जब गान के साथ हों, तो साम हैं
  • जो छन्द-रहित हैं और गाए नहीं जाते, वे यजुष् हैं
  • ऋचाएँ, यजुष्, साम और आथर्वण, ये चार वेद हैं
  • इतिहासवेद, धनुर्वेद, गन्धर्ववेद और आयुर्वेद, ये उपवेद हैं
  • द्रौहिणि का मत है: “वेदों और उपवेदों का सार-रूप, सब वर्णों के लिए उपयुक्त गेयवेद पाँचवाँ (वेद) है”
1

ऋचः (ऋग्वेद)

अर्थव्यवस्थितपादाः: अर्थ के अनुसार बँधे पादों वाले मन्त्र

2

यजूंषि (यजुर्वेद)

अच्छन्दांसि अगीतानि: न छन्द में, न गाए जाने वाले

3

सामानि (सामवेद)

ताः सगीतयः: वही ऋचाएँ, गान के साथ

4

आथर्वणम् (अथर्ववेद)

त्रयी के बाद तुरीय (चौथा) वेद

याद रखने का तरीका

इति-धनु-गन्ध-आयु

चार उपवेद पुस्तक के क्रम में: इतिहासवेद, धनुर्वेद, गन्धर्ववेद, आयुर्वेद। पाँचवाँ “गेयवेद” उपवेद नहीं, द्रौहिणि के मत में पञ्चम वेद है।

आज के विषयों से जोड़ें (सामान्य ज्ञान)

पुस्तक की भूमिका कहती है कि इस पाठ को आज के अध्ययन-विषयों के संदर्भ में देखना चाहिए। सामान्य रूप से धनुर्वेद को युद्ध-विद्या, गन्धर्ववेद को संगीत-कला और आयुर्वेद को चिकित्सा-विद्या माना जाता है। पाठ स्वयं इन उपवेदों के लक्षण नहीं देता।

4.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
तत्रार्थव्यवस्थितपादाः तत्र + अर्थ… दीर्घ स्वर सन्धि (अ + अ = आ)
अच्छन्दांस्यगीतानि अच्छन्दांसि + अगीतानि यण् स्वर सन्धि (इ → य्) (अभ्यास 7 ङ: छन्दांसि + अगीतानि = छन्दांस्यगीतानि)
ऋचो यजूंषि ऋचः + यजूंषि विसर्ग सन्धि: उत्व (अः + य → ओ)
चाथर्वणम् च + आथर्वणम् दीर्घ स्वर सन्धि (अ + आ = आ)
त इमे ते + इमे अयादि सन्धि (ए → अय्), फिर य् का लोप: ते + इमे → तयिमे → त इमे
चत्वारो वेदाः, पञ्चमो गेयवेदः चत्वारः + वेदाः; पञ्चमः + गेयवेदः विसर्ग सन्धि: उत्व
वेदोपवेदात्मा वेद + उपवेद + आत्मा गुण (अ + उ = ओ), फिर दीर्घ (अ + आ = आ) (अभ्यास 7 ग: वेद + आत्मा = वेदात्मा)
अगीतानि न गीतानि नञ् तत्पुरुष समास
धनुर्वेदः, आयुर्वेदः धनुः + वेदः; आयुः + वेदः विसर्ग सन्धि: रत्व (विसर्ग → र्)
ऋचः, यजूंषि, सामानि ऋच् (स्त्री.), यजुस् (नपुं.), सामन् (नपुं.), सब प्रथमा बहुवचन लिङ्ग-विभक्ति
चत्वारः (वेदाः) चतुर्, पुंलिङ्ग प्रथमा बहुवचन संख्या (अभ्यास 5 क)
पञ्चमः “पाँचवाँ” (पूरणवाचक, “गेयवेदः” का विशेषण) संख्या (क्रम)

सर्वनाम: “ताः” (स्त्रीलिङ्ग बहुवचन) = ऋचः · “ते इमे” = चारों वेद। विशेषण-विशेष्य: अर्थव्यवस्थितपादाः → ऋचः · सगीतयः → ताः (ऋचः) · चत्वारः → वेदाः · सार्ववर्णिकः, पञ्चमः → गेयवेदः।

5 गद्यांश 3 और पद्य 1: छह वेदाङ्ग और अलङ्कार सप्तम अङ्ग

“शिक्षा, कल्पो, व्याकरणं, निरुक्तं, छन्दोविचितिः, ज्योतिषं च षडङ्गानि” इत्याचार्याः। “उपकारकत्वादलङ्कारः सप्तममङ्गम्” इति यायावरीयः। ऋते च तत्स्वरूपपरिज्ञानाद्वेदार्थानवगतिः। यथा-

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते।
तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति॥

मूल पाठ, गद्यांश 3 और उदाहरण-मन्त्र (पृष्ठ 82)

5.1 शब्दार्थ

पद अर्थ
यायावरीयः नाम (राजशेखरः), राजशेखर (पुस्तक)
सुपर्णा (वैदिक प्रयोग) खगौ, दो पक्षी (पुस्तक)
सयुजा (वैदिक प्रयोग) सहचरौ, एक साथ रहने वाले (पुस्तक)
परिषस्वजाते आलिङ्गत (सेवेते) आलिङ्गन करते हैं (निवास करते हैं) (पुस्तक)
पिप्पलम् फलम्, फल (पुस्तक)
अनश्नन् अखादन्, न खाता हुआ (पुस्तक)
अत्ति खादति, खाता है (पुस्तक)
अभिचाकशीति प्रकाशते, प्रकाशित होता है (पुस्तक)
षडङ्गानि (वेद के) छह अङ्ग
उपकारकत्वात् उपकारक (सहायक) होने के कारण
ऋते बिना
तत्स्वरूपपरिज्ञानात् उसके (अलङ्कार के) स्वरूप के ज्ञान से
अनवगतिः न समझ पाना
द्वा, सखाया दो, मित्र (वैदिक रूप; लौकिक संस्कृत में: द्वौ, सखायौ)
समानम् एक ही
स्वादु स्वादिष्ट

5.2 हिंदी अनुवाद (गद्यांश)

  • आचार्यों का मत है: “शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्दोविचिति और ज्योतिष, ये छह अङ्ग हैं”
  • यायावरीय (राजशेखर) का मत है: “उपकारक (सहायक) होने के कारण अलङ्कार सातवाँ अङ्ग है”
  • और उसके (अलङ्कार के) स्वरूप के ज्ञान के बिना वेद के अर्थ का ज्ञान नहीं होता
  • जैसे (इस मन्त्र में):

5.3 पद्य 1 (उदाहरण-मन्त्र): अन्वय और अर्थ

अन्वय

सयुजा सखाया द्वा सुपर्णा समानं वृक्षं परिषस्वजाते। तयोः अन्यः स्वादु पिप्पलम् अत्ति, अन्यः अनश्नन् अभिचाकशीति।

  • साथ-साथ रहने वाले, आपस में मित्र दो पक्षी एक ही वृक्ष पर निवास करते हैं (उसका आलिङ्गन किए रहते हैं)
  • उन दोनों में से एक स्वादिष्ट फल खाता है
  • दूसरा (फल) न खाता हुआ (केवल) प्रकाशित होता है
भाव: यह मन्त्र उदाहरण क्यों है

राजशेखर कहते हैं कि अलङ्कार को जाने बिना वेद का अर्थ समझ में नहीं आता, और इसके उदाहरण में यह मन्त्र देते हैं। मन्त्र ऊपर से दो पक्षियों की बात करता है, पर उसका अर्थ इस अलङ्कार-भरी कथन-शैली को समझकर ही खुलता है। सामान्य ज्ञान: यह मन्त्र ऋग्वेद (1.164.20) में मिलता है, और परंपरा में दोनों पक्षियों को जीवात्मा और परमात्मा, तथा वृक्ष को शरीर माना जाता है: जीवात्मा कर्मफल भोगता है, परमात्मा बिना भोगे साक्षी बना प्रकाशित रहता है। पुस्तक मन्त्र का स्रोत या यह व्याख्या नहीं देती।

5.4 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
इत्याचार्याः इति + आचार्याः यण् स्वर सन्धि (इ → य्)
षडङ्गानि षट् + अङ्गानि व्यञ्जन सन्धि: ट् → ड् (वर्ग का प्रथम वर्ण तृतीय में)
उपकारकत्वादलङ्कारः उपकारकत्वात् + अलङ्कारः व्यञ्जन सन्धि: त् → द्
परिज्ञानाद्वेदार्थानवगतिः परिज्ञानात् + वेद + अर्थ + अनवगतिः त् → द्, फिर दो बार दीर्घ (अ + अ = आ)
तयोरन्यः तयोः + अन्यः विसर्ग सन्धि: रत्व (विसर्ग → र्)
स्वाद्वत्ति स्वादु + अत्ति यण् स्वर सन्धि (उ → व्)
अनश्नन्नन्यः अनश्नन् + अन्यः व्यञ्जन सन्धि: ह्रस्व स्वर के बाद न्, आगे स्वर, तो न् का द्वित्व (ङमुडागम)
उपकारकत्वम् उपकारक + त्व त्व प्रत्यय (तद्धित); पाठ में पञ्चमी एकवचन “उपकारकत्वात्” (हेतु)
वेदार्थः वेदस्य अर्थः षष्ठी तत्पुरुष समास
अनवगतिः न अवगतिः नञ् तत्पुरुष समास
अनश्नन् न + √अश् (खाना) + शतृ शतृ प्रत्यय, नञ् के साथ (पुंलिङ्ग प्रथमा एकवचन)
अत्ति √अद् (खाना) लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
ऋते … परिज्ञानात् “ऋते” (बिना) के योग में पञ्चमी उपपद विभक्ति
सप्तमम् (अङ्गम्) “सातवाँ” (पूरणवाचक, नपुंसकलिङ्ग) संख्या (क्रम)
ऋते, यथा, च, इति अव्यय अव्यय

वैदिक प्रयोग: पुस्तक “सुपर्णा” और “सयुजा” को वैदिक प्रयोग बताती है। लौकिक संस्कृत में ये द्विवचन रूप होते: द्वौ सुपर्णौ सयुजौ सखायौ। इसलिए इन पदों पर लौकिक व्याकरण के प्रश्न न बनाएँ।

6 गद्यांश 4: छह वेदाङ्गों के लक्षण

तत्र वर्णानां स्थान-करण-प्रयत्नादिभिः निष्पत्तिनिर्णयिनी शिक्षा। नानाशाखाधीतानां मन्त्राणां विनियोजकं सूत्रं कल्पः। सा च यजुर्विद्या। शब्दानामन्वाख्यानं व्याकरणम्। निर्वचनं निरुक्तम्। छन्दसां प्रतिपादयित्री छन्दोविचितिः। ग्रहगणितं ज्योतिषम्।

मूल पाठ, गद्यांश 4 (पृष्ठ 82)

6.1 शब्दार्थ

पद अर्थ
निष्पत्तिः उत्पत्तिः, उत्पत्ति (पुस्तक)
निर्णयिनी निर्णयिका, निर्णय करने वाली (पुस्तक)
अधीतानाम् पठितानाम्, पढ़े हुओं का (पुस्तक)
अन्वाख्यानम् प्रकृतिप्रत्ययविभाजनम्, प्रकृति प्रत्यय विभाग द्वारा शब्दार्थ ज्ञान (पुस्तक)
स्थानम्, करणम्, प्रयत्नः उच्चारण का स्थान, उच्चारण में लगने वाला अवयव, उच्चारण का प्रयास
नानाशाखा (वेद की) अनेक शाखाएँ
विनियोजकम् (कर्म में) लगाने वाला
निर्वचनम् शब्द की व्युत्पत्ति बताकर अर्थ कहना
प्रतिपादयित्री प्रतिपादन करने (समझाने) वाली
ग्रहगणितम् ग्रहों की गणना

6.2 हिंदी अनुवाद

  • उनमें, स्थान, करण, प्रयत्न आदि के द्वारा वर्णों की उत्पत्ति का निर्णय करने वाली (विद्या) शिक्षा है
  • अनेक शाखाओं में पढ़े गए मन्त्रों का विनियोग करने वाला (उन्हें कर्म में लगाने वाला) सूत्र कल्प है
  • और वह (कल्प-विद्या) यजुर्विद्या है
  • शब्दों का अन्वाख्यान (प्रकृति-प्रत्यय में बाँटकर अर्थ बताना) व्याकरण है
  • निर्वचन (शब्द की व्युत्पत्ति से अर्थ बताना) निरुक्त है
  • छन्दों का प्रतिपादन करने वाली (विद्या) छन्दोविचिति है
  • ग्रहों की गणना ज्योतिष है
क्रम वेदाङ्ग पाठ का लक्षण (संस्कृत) सरल अर्थ
1 शिक्षा वर्णानां स्थान-करण-प्रयत्नादिभिः निष्पत्तिनिर्णयिनी वर्णों का शुद्ध उच्चारण कैसे उत्पन्न होता है, यह बताने वाली
2 कल्पः नानाशाखाधीतानां मन्त्राणां विनियोजकं सूत्रम्; सा च यजुर्विद्या किस कर्म में कौन-सा मन्त्र लगे, यह बताने वाला सूत्र
3 व्याकरणम् शब्दानाम् अन्वाख्यानम् शब्दों को प्रकृति-प्रत्यय में बाँटकर समझाना
4 निरुक्तम् निर्वचनम् शब्द की व्युत्पत्ति से अर्थ बताना
5 छन्दोविचितिः छन्दसां प्रतिपादयित्री छन्दों को समझाने वाली विद्या
6 ज्योतिषम् ग्रहगणितम् ग्रहों की गणना
(7) अलङ्कारः उपकारकत्वात् सप्तमम् अङ्गम् (यायावरीय का मत) वेद का अर्थ समझने में सहायक
याद रखने का तरीका

शि-क-व्या-नि-छ-ज्यो

छह वेदाङ्ग पुस्तक के क्रम में: शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्दोविचिति, ज्योतिष। सातवाँ अलङ्कार केवल राजशेखर (यायावरीय) के मत में है; चौदह विद्यास्थानों की गिनती में छह ही अङ्ग गिने जाते हैं।

6.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
नानाशाखाधीतानाम् नाना + शाखा + अधीतानाम् दीर्घ स्वर सन्धि (आ + अ = आ)
शब्दानामन्वाख्यानम् शब्दानाम् + अन्वाख्यानम् म् का आगे के स्वर से मेल
अन्वाख्यानम् अनु + आख्यानम् यण् स्वर सन्धि (उ → व्)
छन्दोविचितिः छन्दः + विचितिः (छन्दसां विचितिः) विसर्ग सन्धि: उत्व; समास: षष्ठी तत्पुरुष
यजुर्विद्या यजुः + विद्या (यजुषः विद्या) विसर्ग सन्धि: रत्व; समास: षष्ठी तत्पुरुष
ग्रहगणितम् ग्रहाणां गणितम् षष्ठी तत्पुरुष समास
निष्पत्तिनिर्णयिनी निष्पत्तेः निर्णयिनी षष्ठी तत्पुरुष समास
स्थान-करण-प्रयत्नाः स्थानं च करणं च प्रयत्नः च द्वन्द्व समास
अधीतानाम् अधि + √इ + क्त क्त प्रत्यय (षष्ठी बहुवचन)
प्रतिपादयित्री प्रति + √पद् (णिच्) + तृच् + ङीप् तृच् प्रत्यय, स्त्रीलिङ्ग में ङीप्
तत्र अव्यय अव्यय (अभ्यास 6 ङ)

सर्वनाम: “सा” (स्त्रीलिङ्ग) = कल्प-विद्या। विशेषण-विशेष्य: विनियोजकम् → सूत्रम् · प्रतिपादयित्री, निष्पत्तिनिर्णयिनी → (विद्या) छन्दोविचितिः, शिक्षा।

7 गद्यांश 5 और पद्य 2: चार शास्त्र और पुराण का लक्षण

पौरुषेयं तु पुराणम्, आन्वीक्षिकी, मीमांसा, स्मृतितन्त्रम् इति चत्वारि शास्त्राणि। तत्र वेदाख्यानोपनिबन्धनप्रायं पुराणमष्टादशधा। यदाहुः-

सर्गः प्रतिसंहारः कल्पो मन्वन्तराणि वंशविधिः।
जगतो यत्र निबद्धं तद्विज्ञेयं पुराणमिति॥

मूल पाठ, गद्यांश 5 और पद्य 2 (पृष्ठ 82)

7.1 शब्दार्थ

पद अर्थ
आख्यानम् प्रवचनम्, कथन (पुस्तक)
उपनिबन्धनम् संग्रहणम्, संग्रह (पुस्तक)
वेदाख्यानोपनिबन्धनप्रायम् जिसमें अधिकतर वेद के आख्यानों (प्रवचन/कथन) का संग्रह है
अष्टादशधा अठारह प्रकार का
यदाहुः जैसा कि (विद्वान्) कहते हैं
सर्गः सृष्टि
प्रतिसंहारः प्रलय, सृष्टि का संहार
मन्वन्तराणि मनुओं के काल
वंशविधिः वंशों का विवरण
निबद्धम् बाँधा हुआ, वर्णित
विज्ञेयम् जानना चाहिए

7.2 हिंदी अनुवाद (गद्यांश)

  • पौरुषेय (शास्त्र) तो पुराण, आन्वीक्षिकी, मीमांसा और स्मृतितन्त्र, ये चार शास्त्र हैं
  • उनमें, जिसमें अधिकतर वेद के आख्यानों का संग्रह है, वह पुराण अठारह प्रकार का है
  • जैसा कि (विद्वान्) कहते हैं:

7.3 पद्य 2: अन्वय और अर्थ

अन्वय

यत्र जगतः सर्गः, प्रतिसंहारः, कल्पः, मन्वन्तराणि, वंशविधिः (च) निबद्धम्, तत् पुराणम् इति विज्ञेयम्।

  • जिस (ग्रन्थ) में जगत् की सृष्टि (सर्ग), प्रलय (प्रतिसंहार), कल्प, मन्वन्तर और वंशों का विवरण (वंशविधि) वर्णित हो
  • उसे पुराण जानना चाहिए
1सर्गः: जगत् की सृष्टि
↓
2प्रतिसंहारः: प्रलय
↓
3कल्पः
↓
4मन्वन्तराणि: मनुओं के काल
↓
5वंशविधिः: वंशों का विवरण

पद्य के अनुसार पुराण में ये पाँच विषय वर्णित होते हैं। सामान्य ज्ञान: कल्प को सृष्टि का एक बहुत लम्बा कालखण्ड और मन्वन्तर को एक मनु का शासन-काल माना जाता है। पुस्तक इनकी परिभाषा नहीं देती, और अठारह पुराणों के नाम भी नहीं गिनाती।

याद करेंपरिभाषा 5

पुराण: पौरुषेय शास्त्र, जिसमें अधिकतर वेद के आख्यानों का संग्रह है (वेदाख्यानोपनिबन्धनप्रायम्)। यह अठारह प्रकार का है, और इसमें जगत् के सर्ग, प्रतिसंहार, कल्प, मन्वन्तर और वंशविधि का वर्णन होता है।

आन्वीक्षिकी (सामान्य ज्ञान)

पाठ आन्वीक्षिकी को चार पौरुषेय शास्त्रों में गिनता है, पर उसका लक्षण नहीं देता। सामान्य रूप से आन्वीक्षिकी तर्क (युक्ति) पर आधारित विद्या, यानी तर्कशास्त्र या दर्शन, मानी जाती है।

7.4 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
वेदाख्यानोपनिबन्धनप्रायम् वेद + आख्यान + उपनिबन्धन + प्रायम् दीर्घ (अ + आ = आ), फिर गुण (अ + उ = ओ)
पुराणमष्टादशधा पुराणम् + अष्टादशधा म् का आगे के स्वर से मेल
यदाहुः यत् + आहुः व्यञ्जन सन्धि: त् → द्
कल्पो मन्वन्तराणि कल्पः + मन्वन्तराणि विसर्ग सन्धि: उत्व
मन्वन्तराणि मनु + अन्तराणि (मनोः अन्तराणि) यण् स्वर सन्धि (उ → व्); समास: षष्ठी तत्पुरुष
जगतो यत्र जगतः + यत्र विसर्ग सन्धि: उत्व
तद्विज्ञेयम् तत् + विज्ञेयम् व्यञ्जन सन्धि: त् → द्
पुराणमिति पुराणम् + इति म् का आगे के स्वर से मेल
वंशविधिः वंशस्य विधिः षष्ठी तत्पुरुष समास
निबद्धम् नि + √बन्ध् + क्त क्त प्रत्यय
विज्ञेयम् वि + √ज्ञा + यत् यत् प्रत्यय (“जानने योग्य”)
आहुः √ब्रू लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन
चत्वारि (शास्त्राणि) चतुर्, नपुंसकलिङ्ग प्रथमा बहुवचन संख्या (अभ्यास 5 ग)
अष्टादशधा अष्टादश + धा अव्यय (प्रकारवाचक)
तु, इति, यत्र अव्यय अव्यय (अभ्यास 6 क: यत्र)

ध्यान दें: वेद “चत्वारः” (पुंलिङ्ग) हैं, पर शास्त्र “चत्वारि” (नपुंसकलिङ्ग)। संख्या अपने विशेष्य के लिङ्ग के अनुसार बदलती है।

8 गद्यांश 6 और पद्य 3: इतिहास के दो भेद

“पुराणप्रभेद एवेतिहासः” इत्येके। स च द्विधा परिक्रियापुराकल्पाभ्याम्। यदाहुः-

परिक्रिया पुराकल्प इतिहासगतिर्द्विधा।
स्यादेकनायका पूर्वा द्वितीया बहुनायका॥

तत्र रामायणं भारतं चोदाहरणे।

मूल पाठ, गद्यांश 6 और पद्य 3 (पृष्ठ 82)

8.1 शब्दार्थ

पद अर्थ
परिक्रिया यत्र एकनायकेन सम्बद्धा कथा वर्णिता, जहाँ एक नायक से सम्बन्धित कथा वर्णित हो (यथा रामायण) (पुस्तक)
पुराकल्प यत्र बहुनायकसम्बद्धा कथा, जहाँ अनेक नायकों से सम्बन्धित कथा हो (जैसे महाभारत) (पुस्तक)
प्रभेदः भेद, प्रकार
एके कुछ (विद्वान्)
इतिहासगतिः इतिहास का रूप (प्रकार)
पूर्वा, द्वितीया पहली, दूसरी
उदाहरणे दो उदाहरण

8.2 हिंदी अनुवाद

  • कुछ (विद्वानों) का मत है: “इतिहास पुराण का ही एक भेद है”
  • और वह (इतिहास) परिक्रिया और पुराकल्प के भेद से दो प्रकार का है
  • जैसा कि (विद्वान्) कहते हैं:
पद्य 3 का अन्वय

इतिहासगतिः द्विधा (भवति): परिक्रिया पुराकल्पः (च)। पूर्वा (परिक्रिया) एकनायका स्यात्, द्वितीया (पुराकल्पः) बहुनायका (स्यात्)।

  • इतिहास दो प्रकार का होता है: परिक्रिया और पुराकल्प
  • पहला (परिक्रिया) एक नायक वाला होता है, दूसरा (पुराकल्प) अनेक नायकों वाला
  • उनमें रामायण और भारत (महाभारत) (क्रम से) उदाहरण हैं

परिक्रिया

  • इतिहास का पहला (पूर्वा) भेद
  • एकनायका: एक नायक से सम्बन्धित कथा
  • उदाहरण: रामायण

पुराकल्प

  • इतिहास का दूसरा (द्वितीया) भेद
  • बहुनायका: अनेक नायकों से सम्बन्धित कथा
  • उदाहरण: भारत (महाभारत)
याद करेंपरिभाषा 6

परिक्रिया: इतिहास का वह भेद जिसमें एक नायक से सम्बन्धित कथा वर्णित हो (एकनायका), जैसे रामायण।

याद करेंपरिभाषा 7

पुराकल्प: इतिहास का वह भेद जिसमें अनेक नायकों से सम्बन्धित कथा हो (बहुनायका), जैसे महाभारत।

8.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
पुराणप्रभेद एवेतिहासः पुराणप्रभेदः + एव + इतिहासः विसर्ग लोप (अः के बाद अ से भिन्न स्वर), फिर गुण (अ + इ = ए)
इत्येके इति + एके यण् स्वर सन्धि (इ → य्)
स च सः + च विसर्ग लोप (“सः” के बाद व्यञ्जन)
पुराकल्प इतिहास… पुराकल्पः + इतिहास… विसर्ग लोप (अः के बाद अ से भिन्न स्वर)
इतिहासगतिर्द्विधा इतिहासगतिः + द्विधा विसर्ग सन्धि: रत्व (विसर्ग → र्)
स्यादेकनायका स्यात् + एकनायका व्यञ्जन सन्धि: त् → द्
चोदाहरणे च + उदाहरणे गुण स्वर सन्धि (अ + उ = ओ)
पुराणप्रभेदः पुराणस्य प्रभेदः षष्ठी तत्पुरुष समास
परिक्रियापुराकल्पाभ्याम् परिक्रिया च पुराकल्पः च (ताभ्याम्) द्वन्द्व समास (तृतीया द्विवचन)
एकनायका एकः नायकः यस्याः सा बहुव्रीहि समास
बहुनायका बहवः नायकाः यस्याः सा बहुव्रीहि समास
इतिहासगतिः इतिहासस्य गतिः षष्ठी तत्पुरुष समास
स्यात् √अस् विधिलिङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
उदाहरणे उदाहरण (नपुंसकलिङ्ग) प्रथमा द्विवचन (रामायण और भारत, दो उदाहरण)
एव, च, द्विधा, तत्र अव्यय अव्यय (अभ्यास 6 ख: एव; 6 घ: च, द्विधा)

विशेषण-विशेष्य: एकनायका → पूर्वा (इतिहासगतिः) · बहुनायका → द्वितीया (इतिहासगतिः)। सर्वनाम: “सः” = इतिहासः।

9 गद्यांश 7: मीमांसा, स्मृतियाँ और चौदह विद्यास्थान

निगमवाक्यानां न्यायैः सहस्त्रेण विवेक्त्री मीमांसा। सा च द्विविधाविधिविवेचनी ब्रह्मनिदर्शनी च। अष्टादशैव श्रुत्यर्थस्मरणात्स्मृतयः। तानि इमानि चतुर्दश विद्यास्थानानि, यदुत वेदाश्चत्वारः षडङ्गानि, चत्वारि शास्त्राणि इत्याचार्याः।

मूल पाठ, गद्यांश 7 (पृष्ठ 82)

9.1 शब्दार्थ

पद अर्थ
विवेक्त्री विवेचिका, विवेचन करने वाली (पुस्तक)
निगमवाक्यानाम् वेद के वाक्यों का
न्यायैः न्यायों (तर्क-नियमों) से
सहस्त्रेण हज़ार (हज़ारों) से
विधिविवेचनी विधियों (कर्म के आदेशों) का विवेचन करने वाली
ब्रह्मनिदर्शनी ब्रह्म का निदर्शन (प्रतिपादन) करने वाली
श्रुत्यर्थस्मरणात् श्रुति (वेद) के अर्थ का स्मरण करने से
यदुत अर्थात्, जैसे कि

9.2 हिंदी अनुवाद

  • हज़ारों न्यायों (तर्क-नियमों) से वेद-वाक्यों का विवेचन करने वाली (विद्या) मीमांसा है
  • और वह दो प्रकार की है: विधिविवेचनी (विधियों का विवेचन करने वाली) और ब्रह्मनिदर्शनी (ब्रह्म का निदर्शन करने वाली)
  • श्रुति (वेद) के अर्थ का स्मरण करने के कारण स्मृतियाँ (कहलाती हैं), और वे अठारह ही हैं
  • आचार्यों का मत है: ये (सब मिलाकर) चौदह विद्यास्थान हैं, अर्थात् चार वेद, छह अङ्ग और चार शास्त्र

सामान्य ज्ञान: विधिविवेचनी मीमांसा को सामान्यतः पूर्वमीमांसा और ब्रह्मनिदर्शनी मीमांसा को उत्तरमीमांसा (वेदान्त) कहा जाता है। पुस्तक ये नाम नहीं देती।

याद करेंपरिभाषा 8

मीमांसा: हज़ारों न्यायों से वेद-वाक्यों का विवेचन करने वाली विद्या (निगमवाक्यानां न्यायैः सहस्त्रेण विवेक्त्री)। यह दो प्रकार की है: विधिविवेचनी और ब्रह्मनिदर्शनी।

याद करेंपरिभाषा 9

स्मृति: श्रुति (वेद) के अर्थ का स्मरण करने वाले ग्रन्थ (श्रुत्यर्थस्मरणात् स्मृतयः)। ये अठारह हैं।

9.3 चौदह विद्यास्थान: पुस्तक का क्रम

पुस्तक पृष्ठ 82 पर इन्हें 1 से 14 तक क्रमांक देकर आरेख में दिखाती है। गिनती और क्रम ठीक यही याद करें:

4वेदाः (1-4)
6वेदाङ्गानि (5-10)
4शास्त्राणि (11-14)
14चतुर्दश विद्यास्थानानि
विद्यास्थानानि (14)
वेदाः1. ऋक् · 2. यजुः · 3. साम · 4. अथर्व
वेदाङ्गानि5. शिक्षा · 6. कल्पः · 7. व्याकरणम् · 8. निरुक्तम् · 9. छन्दः · 10. ज्योतिषम्
शास्त्राणि11. पुराणम् · 12. आन्वीक्षिकी · 13. मीमांसा · 14. स्मृतितन्त्रम्
आम गलती

चौदह की गिनती में उपवेद (इतिहासवेद आदि), अलङ्कार (सप्तम अङ्ग, केवल यायावरीय का मत) और काव्य नहीं गिने जाते। चौदह = 4 वेद + 6 अङ्ग + 4 शास्त्र, “इत्याचार्याः”।

9.4 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
अष्टादशैव अष्टादश + एव वृद्धि स्वर सन्धि (अ + ए = ऐ) (अभ्यास 7 घ)
श्रुत्यर्थः श्रुति + अर्थः (श्रुतेः अर्थः) यण् स्वर सन्धि (इ → य्); समास: षष्ठी तत्पुरुष
वेदाश्चत्वारः वेदाः + चत्वारः विसर्ग सन्धि: विसर्ग → श् (आगे च)
यदुत यत् + उत व्यञ्जन सन्धि: त् → द्
विद्यास्थानानि विद्यायाः स्थानानि षष्ठी तत्पुरुष समास (पाठ का नाम)
निगमवाक्यानि निगमस्य वाक्यानि षष्ठी तत्पुरुष समास
विधिविवेचनी विधीनां विवेचनी षष्ठी तत्पुरुष समास
ब्रह्मनिदर्शनी ब्रह्मणः निदर्शनी षष्ठी तत्पुरुष समास
विवेक्त्री वि + √विच् + तृच् + ङीप् तृच् प्रत्यय, स्त्रीलिङ्ग में ङीप्
स्मृतयः स्मृति (स्त्रीलिङ्ग) प्रथमा बहुवचन
चतुर्दश, अष्टादश चौदह, अठारह संख्यावाची (सब लिङ्गों में एक रूप)
एव, यदुत, इति अव्यय अव्यय (अभ्यास 6 ग: एव)

सर्वनाम: “सा” = मीमांसा · “तानि इमानि” = (चौदह) विद्यास्थानानि। कारक: “न्यायैः सहस्त्रेण” में करण तृतीया; “श्रुत्यर्थस्मरणात्” में हेतु पञ्चमी।

9.5 पुस्तक की सूची के दो और शब्द

पुस्तक की शब्दार्थ-सूची में दो प्रविष्टियाँ ऐसी हैं जो इस पाठ के छपे गद्य में नहीं आतीं; सूची में होने के कारण इन्हें भी याद कर लें:

पद अर्थ (पुस्तक)
आपिशलि नाम, नाम
पुरस्तात् पूर्वम्, पहले

10 सारांश

1वाङ्मय दो प्रकार का: शास्त्र और काव्य; शास्त्र दो प्रकार का: अपौरुषेय और पौरुषेय
↓
2अपौरुषेय = श्रुति; श्रुति के दो भाग: मन्त्र (कर्मकाण्ड का वर्णन) और ब्राह्मण (मन्त्रों की स्तुति, निन्दा, व्याख्या, विनियोग)
↓
3ऋक्, यजुः, साम = त्रयी; आथर्वण = तुरीय; चार उपवेद; द्रौहिणि के मत में गेयवेद पञ्चम
↓
4छह वेदाङ्ग (आचार्याः); यायावरीय के मत में अलङ्कार सातवाँ अङ्ग; उदाहरण “द्वा सुपर्णा…”
↓
5पौरुषेय चार शास्त्र: पुराण (18, पाँच विषय), आन्वीक्षिकी, मीमांसा (द्विविधा), स्मृतितन्त्र (18 स्मृतियाँ)
↓
6इतिहास पुराण का प्रभेद (एके): परिक्रिया (रामायण) और पुराकल्प (भारत)
↓
7आचार्यों के अनुसार चौदह विद्यास्थान: 4 वेद + 6 अङ्ग + 4 शास्त्र

11 सूक्तियाँ: पाठ के प्रमुख कथन और उनके वक्ता

कथन किसका मत अर्थ
“शिक्षा, कल्पो, व्याकरणं, निरुक्तं, छन्दोविचितिः, ज्योतिषं च षडङ्गानि” आचार्याः ये छह (वेद के) अङ्ग हैं
“उपकारकत्वादलङ्कारः सप्तममङ्गम्” यायावरीयः (राजशेखर) सहायक होने के कारण अलङ्कार सातवाँ अङ्ग है
“वेदोपवेदात्मा सार्ववर्णिकः पञ्चमो गेयवेदः” द्रौहिणिः वेद-उपवेदों का सार, सब वर्णों के लिए उपयुक्त गेयवेद पाँचवाँ है
“पुराणप्रभेद एवेतिहासः” एके (कुछ विद्वान्) इतिहास पुराण का ही एक भेद है
“तानि इमानि चतुर्दश विद्यास्थानानि” आचार्याः ये चौदह विद्यास्थान हैं
“ऋते च तत्स्वरूपपरिज्ञानाद्वेदार्थानवगतिः” यायावरीय का तर्क अलङ्कार के ज्ञान के बिना वेद का अर्थ नहीं समझा जाता

12 व्याकरण-सारणी: पाठ की सन्धि, समास, प्रत्यय, संख्या और अव्यय

12.1 सन्धि

सन्धि का प्रकार पाठ के उदाहरण
दीर्घ (अ/आ + अ/आ = आ) तत्रार्थ (तत्र + अर्थ), चाथर्वणम् (च + आथर्वणम्), वेदात्मा (वेद + आत्मा), नानाशाखाधीतानाम् (नाना + शाखा + अधीतानाम्)
गुण (अ + इ = ए, अ + उ = ओ) एवेतिहासः (एव + इतिहासः), चोदाहरणे (च + उदाहरणे), वेदोपवेद (वेद + उपवेद), …आख्यानोपनिबन्धन (…आख्यान + उपनिबन्धन)
वृद्धि (अ + ए = ऐ) अष्टादशैव (अष्टादश + एव)
यण् (इ → य्, उ → व्) छन्दांस्यगीतानि (छन्दांसि + अगीतानि), इत्याचार्याः (इति + आचार्याः), इत्येके (इति + एके), श्रुत्यर्थ (श्रुति + अर्थ), स्वाद्वत्ति (स्वादु + अत्ति), अन्वाख्यानम् (अनु + आख्यानम्), मन्वन्तराणि (मनु + अन्तराणि)
अयादि (ए → अय्), फिर य् लोप त इमे (ते + इमे)
व्यञ्जन: प्रथम वर्ण → तृतीय (जश्त्व) षडङ्गानि (षट् + अङ्गानि), उपकारकत्वादलङ्कारः (…त्वात् + अलङ्कारः), तद्विज्ञेयम् (तत् + विज्ञेयम्), यदाहुः (यत् + आहुः), स्यादेकनायका (स्यात् + एकनायका), यदुत (यत् + उत)
व्यञ्जन: प्रथम वर्ण → पञ्चम वाङ्मयम् (वाक् + मयम्)
अनुस्वार / परसवर्ण ब्राह्मणञ्च / ब्राह्मणं च (ब्राह्मणम् + च) (अभ्यास 7 क)
विसर्ग: उत्व (अः → ओ) ग्रन्थो ब्राह्मणम्, ऋचो यजूंषि, चत्वारो वेदाः, पञ्चमो गेयवेदः, कल्पो मन्वन्तराणि, जगतो यत्र, छन्दोविचितिः
विसर्ग: रत्व (विसर्ग → र्) तयोरन्यः, इतिहासगतिर्द्विधा, धनुर्वेदः, आयुर्वेदः, यजुर्विद्या
विसर्ग → स् / श् सामवेदास्त्रयी (…वेदाः + त्रयी), आथर्वणश्च (आथर्वणः + च), वेदाश्चत्वारः (वेदाः + चत्वारः)
विसर्ग लोप विवृतक्रियातन्त्रा मन्त्राः, पुराणप्रभेद एव, पुराकल्प इतिहास…, स च (सः + च)

12.2 समास

समस्तपद विग्रह समास
विद्यास्थानानि विद्यायाः स्थानानि षष्ठी तत्पुरुष
ग्रहगणितम् ग्रहाणां गणितम् षष्ठी तत्पुरुष
पुराणप्रभेदः पुराणस्य प्रभेदः षष्ठी तत्पुरुष
वेदार्थः वेदस्य अर्थः षष्ठी तत्पुरुष
निगमवाक्यानि निगमस्य वाक्यानि षष्ठी तत्पुरुष
इतिहासगतिः इतिहासस्य गतिः षष्ठी तत्पुरुष
अपौरुषेयम् न पौरुषेयम् नञ् तत्पुरुष
अगीतानि न गीतानि नञ् तत्पुरुष
अनवगतिः न अवगतिः नञ् तत्पुरुष
परिक्रियापुराकल्पौ परिक्रिया च पुराकल्पः च द्वन्द्व
स्थानकरणप्रयत्नाः स्थानं च करणं च प्रयत्नः च द्वन्द्व
एकनायका एकः नायकः यस्याः सा बहुव्रीहि
बहुनायका बहवः नायकाः यस्याः सा बहुव्रीहि

12.3 प्रत्यय

पद प्रकृति + प्रत्यय
वाङ्मयम् वाच् + मयट् (तद्धित)
उपकारकत्वम् उपकारक + त्व (तद्धित)
निबद्धम् नि + √बन्ध् + क्त
अधीतानाम् अधि + √इ + क्त
विज्ञेयम् वि + √ज्ञा + यत्
अनश्नन् न + √अश् + शतृ
विवेक्त्री वि + √विच् + तृच् + ङीप्
प्रतिपादयित्री प्रति + √पद् (णिच्) + तृच् + ङीप्

12.4 संख्यावाची शब्द (अभ्यास 5 से जुड़े)

मूल शब्द पाठ में रूप लिङ्ग-विभक्ति-वचन
चतुर् चत्वारः (वेदाः) पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
चतुर् चत्वारि (शास्त्राणि) नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
षष् षट् (अङ्गानि) / सन्धि में षडङ्गानि प्रथमा (सब लिङ्गों में एक रूप)
एक एकः (नायकः) पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अष्टादश अष्टादश (पुराणानि, स्मृतयः) प्रथमा (सब लिङ्गों में एक रूप)
चतुर्दश चतुर्दश (विद्यास्थानानि) प्रथमा (सब लिङ्गों में एक रूप)
पूरणवाचक तुरीयः (चौथा), पञ्चमः (पाँचवाँ), सप्तमम् (सातवाँ), द्वितीया (दूसरी) विशेष्य के लिङ्ग के अनुसार

12.5 अव्यय और उपपद विभक्ति

  • पाठ के अव्यय: इह, हि, च, पुनः, तत्र, इति, यथा, ऋते, तु, यत्र, एव, यदुत, द्विधा, उभयथा, अष्टादशधा
  • विपरीतार्थक पद (अभ्यास 9): पौरुषेयम् ↔ अपौरुषेयम्; एकः ↔ अनेकः (पद्य 3 में एकनायका ↔ बहुनायका); यत्र ↔ तत्र; यत् ↔ तत्; यथा ↔ तथा
  • उपपद विभक्ति: “ऋते” (बिना) के योग में पञ्चमी: ऋते … तत्स्वरूपपरिज्ञानात्

12.6 अभ्यास के दो और प्रकार: मेलन और वाक्यप्रयोग

  • उचितमेलन (अभ्यास 4): लक्षण को उसकी विद्या से जोड़ना होता है, यानी गद्यांश 4 की वेदाङ्ग-लक्षण तालिका और चार शास्त्रों की सूची: चत्वारि शास्त्राणि → पुराणम्, आन्वीक्षिकी, मीमांसा, स्मृतितन्त्रम्; शब्दानामन्वाख्यानम् → व्याकरणम्; मन्त्राणां विनियोजकं सूत्रम् → कल्पः; पौरुषेयम् → पुराणम्; ग्रहगणितम् → ज्योतिषम्
  • वाक्यप्रयोग (अभ्यास 8): दिए पद को उसके अर्थ और लिङ्ग-वचन के अनुसार छोटे वाक्य में लगाएँ: इह (यहाँ) → इह विद्यालये छात्राः पठन्ति; वेदाः (बहुवचन) → वेदाः चत्वारः सन्ति; अत्ति (खाता है) → बालकः फलम् अत्ति; अनश्नन् (न खाता हुआ, पुंलिङ्ग) → अनश्नन् मुनिः तपः करोति; एव (ही) → सत्यम् एव जयते

13 योग्यताविस्तार

अयं पाठः काव्यमीमांसायाः सङ्गृहीतः। अस्मिन् पाठे अष्टादश-काव्यविद्यायानां वर्णनम् अस्ति। यथा-

योग्यताविस्तारः, भास्वती पृष्ठ 85

  • योग्यताविस्तार फिर से बताता है कि यह पाठ काव्यमीमांसा से लिया गया है
  • योग्यताविस्तार के अनुसार “इस पाठ में” अठारह काव्यविद्याओं का वर्णन है
  • पुस्तक इसके बाद ये नाम इसी क्रम में देती है:
शास्त्रसङ्ग्रहःशास्त्रनिर्देशःकाव्यपुरुषोत्पत्तिःपदवाक्यविवेकःपाठप्रतिष्ठाअर्थानुशासनंवाक्यविधयःकविविशेषःकविचर्याराजचर्याकाकप्रकाराःशब्दार्थाहरणोपायाःकविसमयःदेशकालविभागःभुवनकोशःकविरहस्यम्प्रथममधिकरणम्

नाम पुस्तक में जैसे छपे हैं, वैसे ही दिए गए हैं। इनमें “कविचर्या” (कवि की दिनचर्या), “राजचर्या” (राजा की चर्या), “कविसमयः” (कवियों की परंपरा से मानी गई बातें) और “भुवनकोशः” (लोकों का वर्णन) जैसे नाम अपने विषय स्वयं बता देते हैं (ये अर्थ सामान्य ज्ञान हैं; पुस्तक इनकी व्याख्या नहीं देती)।

सारी परिभाषाएँ एक जगह
वाङ्मयवाणी से बना हुआ सारा साहित्य (पुस्तक: वाग्जालम्, वाणी प्रपञ्च)। इसके दो भेद हैं: शास्त्र और काव्य।
अपौरुषेयजो किसी पुरुष के द्वारा रचित नहीं है (पुरुषेण न निर्मितम्)। पाठ के अनुसार अपौरुषेय शास्त्र श्रुति है।
पौरुषेयजो पुरुष के द्वारा रचित है (पुरुषेण निर्मितम्)। पौरुषेय शास्त्र चार हैं: पुराण, आन्वीक्षिकी, मीमांसा, स्मृतितन्त्र।
विद्यास्थानविद्या (ज्ञान) के स्थान, यानी अध्ययन की मुख्य शाखाएँ। आचार्यों के अनुसार ये चौदह हैं: चार वेद, छह अङ्ग और चार शास्त्र।
पुराणपौरुषेय शास्त्र, जिसमें अधिकतर वेद के आख्यानों का संग्रह है (वेदाख्यानोपनिबन्धनप्रायम्)। यह अठारह प्रकार का है, और इसमें जगत् के सर्ग, प्रतिसंहार, कल्प, मन्वन्तर और वंशविधि का वर्णन होता है।
परिक्रियाइतिहास का वह भेद जिसमें एक नायक से सम्बन्धित कथा वर्णित हो (एकनायका), जैसे रामायण।
पुराकल्पइतिहास का वह भेद जिसमें अनेक नायकों से सम्बन्धित कथा हो (बहुनायका), जैसे महाभारत।
मीमांसाहज़ारों न्यायों से वेद-वाक्यों का विवेचन करने वाली विद्या (निगमवाक्यानां न्यायैः सहस्त्रेण विवेक्त्री)। यह दो प्रकार की है: विधिविवेचनी और ब्रह्मनिदर्शनी।
स्मृतिश्रुति (वेद) के अर्थ का स्मरण करने वाले ग्रन्थ (श्रुत्यर्थस्मरणात् स्मृतयः)। ये अठारह हैं।
त्वरित पुनरावृत्ति: परीक्षा से पहले की रात
  • पाठ: विद्यास्थानानि; सन्दर्भग्रन्थ: काव्यमीमांसा; रचयिता: राजशेखर (यायावरीय), दशम शतक
  • वाङ्मय → शास्त्र + काव्य; शास्त्र → अपौरुषेय (श्रुति) + पौरुषेय; काव्य → दृश्य + श्रव्य
  • श्रुति → मन्त्र (विवृतक्रियातन्त्राः) + ब्राह्मण (स्तुति-निन्दा-व्याख्यान-विनियोग ग्रन्थ)
  • ऋचः = अर्थव्यवस्थितपादाः; सामानि = सगीतयः ऋचः; यजूंषि = अच्छन्दांसि अगीतानि
  • त्रयी = ऋक्, यजुः, साम; आथर्वण = तुरीय
  • उपवेद: इतिहासवेद, धनुर्वेद, गन्धर्ववेद, आयुर्वेद; गेयवेद पञ्चम (द्रौहिणि)
  • षडङ्ग: शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्दोविचिति, ज्योतिष; अलङ्कार सप्तम (यायावरीय)
  • शिक्षा = वर्ण-निष्पत्ति; कल्प = मन्त्र-विनियोजक सूत्र (यजुर्विद्या); व्याकरण = शब्दों का अन्वाख्यान; निरुक्त = निर्वचन; ज्योतिष = ग्रहगणित
  • चार शास्त्र: पुराण, आन्वीक्षिकी, मीमांसा, स्मृतितन्त्र; पुराण 18, स्मृतियाँ 18
  • इतिहास: परिक्रिया (एकनायका, रामायण) + पुराकल्प (बहुनायका, भारत)
  • मीमांसा: विधिविवेचनी + ब्रह्मनिदर्शनी
  • चौदह विद्यास्थान = 4 वेद + 6 अङ्ग + 4 शास्त्र (इत्याचार्याः)
परीक्षा से पहले खुद को जाँचें
  • क्या मैं पाठ का सन्दर्भग्रन्थ और रचयिता संस्कृत में लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं चौदह विद्यास्थान पुस्तक के क्रम में 1 से 14 तक लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं ऋचः, सामानि और यजूंषि का अंतर पाठ के शब्दों में बता सकता हूँ?
  • क्या मैं छहों वेदाङ्गों के लक्षण संस्कृत में लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं बता सकता हूँ कि अलङ्कार को सातवाँ अङ्ग किसने और क्यों माना?
  • क्या मैं परिक्रिया और पुराकल्प का अंतर उदाहरण सहित बता सकता हूँ?
  • क्या मैं चतुर्, षष्, एक, अष्टादश के सही रूप वाक्य में लगा सकता हूँ?