इस अध्याय के परीक्षा-उपयोगी प्रश्न, अंक-वार, हर प्रश्न के पूरे उत्तर के साथ। पहले स्वयं उत्तर लिखने की कोशिश कीजिए, फिर मिलाइए।
1 पठित अंश पर आधारित प्रश्न
(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) पिता आत्मनः कां ज्ञात्वा विचारयामास? (ख) सिन्धुलः राज्यं कस्मै दत्त्वा भोजं मुमोच?
उत्तर: (क) जराम् (ख) मुञ्जाय
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: मुञ्जः राज्यलोभात् किं करिष्यति इति सिन्धुलः अचिन्तयत्?
उत्तर: मुञ्जः राज्यलोभात् बालं पुत्रं विषादिना मारयिष्यति इति सिन्धुलः अचिन्तयत्।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: यदि सिन्धुलः सहोदरम् अपहाय राज्यं पुत्राय प्रयच्छति, तदा किं भविष्यति?
उत्तर: तदा लोकापवादः भविष्यति।
(iv) 1 अंक III. ‘पुत्रम्’ इति विशेष्यस्य विशेषणपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: बालम्
(v) 1 अंक III. ‘व्यर्थम्’ इत्यर्थे किं पदं गद्यांशे प्रयुक्तम्?
उत्तर: वृथा
(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) वत्सराजः कस्य देशस्य अधीश्वरः आसीत्? (ख) भोजस्य छिन्नं शिरः कुत्र आनेतव्यम् आसीत्?
उत्तर: (क) बङ्गदेशस्य (ख) अन्तःपुरम् (मत्पार्श्वे)
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: अभुक्तः एकाकी मुञ्जः किमपि चिन्तयित्वा किम् अकरोत्?
उत्तर: अभुक्तः एकाकी मुञ्जः किमपि चिन्तयित्वा बङ्गदेशाधीश्वरं वत्सराजं समाकारितवान्।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: वत्सराजः नृपं नत्वा किं प्रावोचत्?
उत्तर: वत्सराजः प्रावोचत् यत् यद्यपि देवादेशः प्रमाणम्, तथापि पुत्रवधः न कदापि हिताय भवति।
(iv) 1 अंक III. ‘प्रावोचत्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
उत्तर: वत्सराजः
(v) 1 अंक III. ‘सजनम्’ इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशे किं प्रयुक्तम्?
उत्तर: निर्जनम्
(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) वत्सराजः भोजं कस्मिन् निवेश्य वनं नीतवान्? (ख) खड्गप्रहारसमये भोजेन किम् उक्तम् इति राजा कं पृष्टवान्?
उत्तर: (क) रथे (ख) वत्सराजम्
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: वत्सराजः किं मत्वा तूष्णीं बभूव?
उत्तर: वत्सराजः “राजाज्ञा पालनीया एव” इति मत्वा तूष्णीं बभूव।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: वैराग्यम् आपन्नः वत्सराजः भोजं कथं ररक्ष?
उत्तर: वैराग्यम् आपन्नः वत्सराजः गृहम् आगत्य भोजं गृहाभ्यन्तरे भूमौ निक्षिप्य ररक्ष।
(iv) 1 अंक III. ‘तं न हतवान्’ अत्र ‘तम्’ इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
उत्तर: भोजाय
(v) 1 अंक III. ‘प्रसन्नः’ इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशे किं प्रयुक्तम्?
उत्तर: कुपितः
सेतुर्येन महोदधौ विरचितः क्वासौ दशास्यान्तकः॥
अन्ये वापि युधिष्ठिरप्रभृतयो याता दिवं भूपते!
नैकेनापि समं गता वसुमती नूनं त्वया यास्यति॥
(i) 1 अंक श्लोकं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) कृतयुगालङ्कारभूतः महीपतिः कः? (ख) युधिष्ठिरप्रभृतयः कुत्र याताः?
उत्तर: (क) मान्धाता (ख) दिवम्
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: दशास्यान्तकेन महोदधौ किं विरचितम्?
उत्तर: दशास्यान्तकेन महोदधौ सेतुः विरचितः।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: वसुमती केन समं न गता?
उत्तर: वसुमती एकेन अपि (राज्ञा) समं न गता।
(iv) 1 अंक III. ‘पृथ्वी’ इत्यर्थे श्लोके किं पदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: वसुमती
(v) 1 अंक III. ‘गता’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
उत्तर: वसुमती
2 1 अंक के प्रश्न
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: धाराराज्ये सिन्धुल-संज्ञो राजा चिरं प्रजाः पर्यपालयत्।
उत्तर: कुत्र सिन्धुल-संज्ञः राजा चिरं प्रजाः पर्यपालयत्?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: लोकाः मां सर्वज्ञं कथयन्ति।
उत्तर: लोकाः मां कीदृशं कथयन्ति?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: राजा ब्राह्मणं सम्प्रेष्य निशीथे शयनम् आसाद्य व्यचिन्तयत्।
उत्तर: राजा ब्राह्मणं सम्प्रेष्य कदा शयनम् आसाद्य व्यचिन्तयत्?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: वत्सराजः धारानगरीं सम्प्राप्य राजानं प्रणिपत्य उपविष्टः।
उत्तर: वत्सराजः कां सम्प्राप्य राजानं प्रणिपत्य उपविष्टः?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: त्वया भोजः भुवनेश्वरी-विपिने रात्रौ हन्तव्यः।
उत्तर: त्वया भोजः कुत्र रात्रौ हन्तव्यः?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: वत्सराजः भोजं रथे निवेश्य रात्रौ वनं नीतवान्।
उत्तर: वत्सराजः भोजं रथे निवेश्य कदा वनं नीतवान्?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: शिवप्रसादेन सः जीवितः भविष्यति।
उत्तर: केन सः जीवितः भविष्यति?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: गजेन्द्रारूढः भोजः राजभवनम् अगात्।
उत्तर: कीदृशः भोजः राजभवनम् अगात्?
प्र. पुस्तकस्य भूमिकानुसारम् अस्मिन् पाठे कः पावनः सन्देशः दत्तः?
उत्तर: “अतिलोभो न कर्तव्यः” इति सन्देशः दत्तः।
प्र. “पुत्रवधो न कदापि हिताय भवति” इति कः कं प्रति कथयति?
उत्तर: वत्सराजः राजानं मुञ्जं प्रति कथयति।
प्र. “राजन्! मा भैषीः।” इति कः कं प्रति कथयति?
उत्तर: कापालिकः राजानं मुञ्जं प्रति कथयति।
प्र. ‘विच्छायवदनः’ इति समस्तपदस्य विग्रहं समासनाम च लिखत।
उत्तर: विच्छायं वदनं यस्य सः; बहुव्रीहिः समासः।
प्र. “‘योगिना भोजो जीवितः’ इति कथा लोकेषु प्रसृता।” इस वाक्य का हिंदी अर्थ लिखिए।
उत्तर: “योगी ने भोज को जीवित कर दिया” यह कथा लोगों में फैल गई।
प्र. ‘नैकेनापि समं गता वसुमती’ इति पाठः भोजप्रबन्धस्य कस्य अंशस्य सम्पादितं संक्षिप्तं च रूपान्तरणम् अस्ति?
उत्तर: अयं पाठः भोजप्रबन्धस्य “भोजराजस्य राज्यप्राप्तिप्रबन्ध” इति अंशस्य सम्पादितं संक्षिप्तं च रूपान्तरणम् अस्ति।
3 2 अंक के प्रश्न
प्र. सिन्धुलः राज्यं पुत्राय किमर्थं न अयच्छत्? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: सिन्धुलः अचिन्तयत् यत् यदि सः समर्थं सहोदरम् अपहाय राज्यं पुत्राय प्रयच्छति तदा लोकापवादः भविष्यति। अथवा मुञ्जः राज्यलोभात् बालं पुत्रं विषादिना मारयिष्यति, तदा दत्तम् अपि राज्यं वृथा, पुत्रहानिः वंशोच्छेदः च भविष्यति। अतः सः राज्यं पुत्राय न अयच्छत्।
प्र. ज्योतिषी ब्राह्मणः भोजस्य विषये कां भविष्यवाणीम् अकरोत्? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: ब्राह्मणः भोजस्य जन्मपत्रिकां विधाय उक्तवान् यत् भोजराजेन पञ्चाशत्पञ्चवर्षाणि सप्तमासदिनत्रयं च सगौडः दक्षिणापथः भोक्तव्यः।
प्र. मुञ्जः वत्सराजं किम् आदिष्टवान्? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: मुञ्जः वत्सराजम् आदिष्टवान् यत् त्वया भोजः भुवनेश्वरी-विपिने रात्रौ हन्तव्यः, तस्य छिन्नं शिरः च मत्पार्श्वे अन्तःपुरम् आनेतव्यम्।
प्र. भविष्यवाणीं श्रुत्वा मुञ्जः किमर्थं विच्छायवदनः अभूत्? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: भविष्यवाणीं श्रुत्वा मुञ्जः अचिन्तयत् यत् यदि राजलक्ष्मीः भोजकुमारं गमिष्यति तदा अहं जीवन् अपि मृतः। अतः राज्यलोभात् सः विच्छायवदनः अभूत्।
प्र. “नैकेनापि समं गता वसुमती नूनं त्वया यास्यति” इस सूक्ति का भाव हिंदी में लिखिए।
उत्तर: मान्धाता, राम और युधिष्ठिर जैसे महान राजा भी संसार छोड़ गए, पर पृथ्वी (राज्य) किसी के साथ नहीं गई। भोज व्यंग्य करते हैं: क्या यह तुम्हारे साथ जाएगी? यानी राज्य और धन नश्वर हैं, इनके लोभ में पाप करना व्यर्थ है।
प्र. कः कं प्रति कथयति? (2 × 1)
(क) “त्वं मम सेवकोऽसि।”
(ख) “तात! मया भोजराजो रक्षित एवास्ति।”
उत्तर: (क) मुञ्जः (राजा) वत्सराजं प्रति कथयति।
(ख) वत्सराजः बुद्धिसागरं प्रति कथयति।
प्र. पाठस्य घटनाक्रमानुसारं वाक्यानि लिखत (4 × ½):
(i) शोकसन्तप्तः मुञ्जः वह्नौ प्रवेशनं निश्चितवान्।
(ii) मुञ्जः बुद्धिसागरं मुख्यामात्यपदात् दूरीकृतवान्।
(iii) वत्सराजः भोजं गृहाभ्यन्तरे भूमौ निक्षिप्य ररक्ष।
(iv) मुञ्जः भोजं निजसिंहासने निवेश्य तपोवनं गतवान्।
उत्तर: 1. (ii) मुञ्जः बुद्धिसागरं मुख्यामात्यपदात् दूरीकृतवान्।
2. (iii) वत्सराजः भोजं गृहाभ्यन्तरे भूमौ निक्षिप्य ररक्ष।
3. (i) शोकसन्तप्तः मुञ्जः वह्नौ प्रवेशनं निश्चितवान्।
4. (iv) मुञ्जः भोजं निजसिंहासने निवेश्य तपोवनं गतवान्।
4 3 अंक के प्रश्न
प्र. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत (3 × 1):
(i) ‘नैकेनापि समं गता वसुमती’ इति पाठः कस्मात् ग्रन्थात् सङ्कलितः?
(ii) ‘भोजप्रबन्धः’ इति ग्रन्थस्य रचयिता कः?
(iii) ‘भोजप्रबन्धात्’ भास्वत्यां कः पाठः सङ्कलितः?
उत्तर: (i) ‘भोजप्रबन्धात्’ नैकेनापि समं गता वसुमती इति पाठः सङ्कलितः।
(ii) भोजप्रबन्धस्य रचयिता बल्लालसेनः अस्ति।
(iii) ‘भोजप्रबन्धात्’ नैकेनापि समं गता वसुमती इति पाठः सङ्कलितः।
मान्धाता च महीपतिः कृतयुगालङ्कारभूतो गतः
सेतुर्येन महोदधौ विरचितः क्वासौ दशास्यान्तकः॥
अन्ये वापि युधिष्ठिरप्रभृतयो याता दिवं भूपते!
नैकेनापि समं गता वसुमती नूनं त्वया यास्यति॥
प्र. अधोलिखितश्लोकस्य प्रदत्ते अन्वये मञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत (3 × 1):
अन्वयः: हे भूपते! कृतयुगालङ्कारभूतः (i) ________ मान्धाता च गतः। येन महोदधौ (ii) ________ विरचितः, असौ दशास्यान्तकः क्व? अन्ये युधिष्ठिरप्रभृतयः वा अपि (iii) ________ याताः। वसुमती एकेन अपि समं न गता, नूनं त्वया यास्यति।
मञ्जूषा: दिवम्, सेतुः, महीपतिः
उत्तर: (i) महीपतिः (ii) सेतुः (iii) दिवम्
मान्धाता च महीपतिः कृतयुगालङ्कारभूतो गतः
सेतुर्येन महोदधौ विरचितः क्वासौ दशास्यान्तकः॥
अन्ये वापि युधिष्ठिरप्रभृतयो याता दिवं भूपते!
नैकेनापि समं गता वसुमती नूनं त्वया यास्यति॥
प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य भावार्थं मञ्जूषाप्रदत्तपदैः पूरयित्वा पुनः लिखत (3 × 1):
भावार्थः: भोजः मुञ्जं कथयति यत् सत्ययुगस्य (i) ________ राजा मान्धाता अपि संसारात् गतः। येन समुद्रे सेतुः रचितः सः रावणस्य नाशकः (ii) ________ अपि न दृश्यते। युधिष्ठिरादयः अन्ये नृपाः अपि स्वर्गं गताः। इयं (iii) ________ केनापि सह न गता, किं त्वया सह गमिष्यति?
मञ्जूषा: पृथ्वी, अलङ्कारभूतः, रामः
उत्तर: (i) अलङ्कारभूतः (ii) रामः (iii) पृथ्वी
पञ्चाशत्पञ्चवर्षाणि सप्तमासदिनत्रयम्।
भोजराजेन भोक्तव्यः सगौडो दक्षिणापथः॥
प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य भावार्थं मञ्जूषाप्रदत्तपदैः पूरयित्वा पुनः लिखत (3 × 1):
भावार्थः: विप्रः भोजस्य (i) ________ विधाय अकथयत् यत् भोजराजः पञ्चपञ्चाशत् वर्षाणि, (ii) ________ मासान्, त्रीणि दिनानि च गौडदेशेन सहितं (iii) ________ भोक्ष्यति।
मञ्जूषा: सप्त, दक्षिणापथम्, जन्मपत्रिकाम्
उत्तर: (i) जन्मपत्रिकाम् (ii) सप्त (iii) दक्षिणापथम्
प्र. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुसारं शुद्धम् अर्थं मञ्जूषातः चित्वा लिखत (3 × 1):
(क) राजा ब्राह्मणं सम्प्रेष्य निशीथे शयनमासाद्य व्यचिन्तयत्।
(ख) राजा च सौधं निर्जनं विधाय वत्सराजं प्राह।
(ग) राजन्! मा भैषीः। शिवप्रसादेन स जीवितो भविष्यति।
मञ्जूषा: भयं मा कुरु, वने, रात्रौ, प्रासादम्
उत्तर: (क) निशीथे = रात्रौ
(ख) सौधम् = प्रासादम्
(ग) मा भैषीः = भयं मा कुरु
प्र. पाठ के आधार पर मुञ्ज का चरित्र-चित्रण हिंदी में कीजिए।
उत्तर: समर्थ: महाबली; सिन्धुल उसे राज्य का भार उठाने में समर्थ मानते थे।
लोभी और क्रूर: भविष्यवाणी सुनकर मुख फीका पड़ा; बालक भतीजे के वध की आज्ञा दी।
अहंकारी: वत्सराज की सलाह पर कहा “त्वं मम सेवकोऽसि”।
पश्चात्तापी: श्लोक पढ़कर शोकसन्तप्त हुआ, स्वयं को महापापी कहा, अग्नि-प्रवेश का निश्चय किया।
वैराग्यशील: अंत में भोज को सिंहासन देकर तपोवन गया।
प्र. पाठ के आधार पर वत्सराज का चरित्र-चित्रण हिंदी में कीजिए।
उत्तर: विनम्र स्पष्टवक्ता: “देवादेशः प्रमाणम्” कहकर भी बोला “पुत्रवधो न कदापि हिताय भवति”।
कर्तव्यनिष्ठ: “राजाज्ञा पालनीयैव” मानकर भोज को वन ले गया।
दयालु और विवेकी: भोज की बात सुनकर वध नहीं किया, घर में भूमि में छिपाकर रक्षा की।
चतुर: कृत्रिम मस्तक दिखाकर राजा को संतुष्ट किया, भोज का श्लोक दिया और बुद्धिसागर को सच बताया।
5 4 अंक के प्रश्न
प्र. ‘क’ स्तम्भस्य वाक्यांशान् ‘ख’ स्तम्भस्य वाक्यांशैः सह योजयत (4 × 1):
‘क’ स्तम्भः: (1) सिन्धुलः राज्यं मुञ्जाय दत्त्वा (2) वत्सराजः कृत्रिमरूपेण भोजस्य मस्तकं कारयित्वा (3) कापालिकः मुञ्जं प्रावोचत् (4) शोकसन्तप्तो मुञ्जः प्रायश्चित्तं कर्तुम्
‘ख’ स्तम्भः: (क) “राजन्! मा भैषीः।” (ख) आत्मनो वह्नौ प्रवेशनं निश्चितवान्। (ग) राजभवनं गत्वा राजानं प्राह। (घ) तदुत्सङ्गे भोजं मुमोच।
उत्तर: (1) सिन्धुलः राज्यं मुञ्जाय दत्त्वा तदुत्सङ्गे भोजं मुमोच। (1-घ)
(2) वत्सराजः कृत्रिमरूपेण भोजस्य मस्तकं कारयित्वा राजभवनं गत्वा राजानं प्राह। (2-ग)
(3) कापालिकः मुञ्जं प्रावोचत्: “राजन्! मा भैषीः।” (3-क)
(4) शोकसन्तप्तो मुञ्जः प्रायश्चित्तं कर्तुम् आत्मनो वह्नौ प्रवेशनं निश्चितवान्। (4-ख)