Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 6 नैकेनापि समं गता वसुमती Short Notes

कक्षा 12 संस्कृत (भास्वती द्वितीयो भागः) षष्ठः पाठः “नैकेनापि समं गता वसुमती” का त्वरित पुनरावृत्ति सार: लेखक और स्रोत, घटनाक्रम, पात्र, दोनों श्लोकों का भाव, कठिन शब्द, सन्धि-समास-प्रत्यय और सूक्तियाँ एक जगह।

1 पाठ एक नज़र में

बिंदु तथ्य
सन्दर्भग्रन्थ भोजप्रबन्ध (भोजप्रबन्धः)
रचयिता बल्लाल सेन (बल्लालसेनः); भूमिका: “कवि प्रवर बल्लालसेन”
अंश “भोजराजस्य राज्यप्राप्तिप्रबन्ध” का सम्पादित एवं संक्षिप्त रूपान्तरण
संदेश अतिलोभो न कर्तव्यः; राज्य और संसार नश्वर हैं
संरचना छह गद्यांश + दो श्लोक (भविष्यवाणी, भोज का अंतिम सन्देश)
संस्कृत उत्तर “नैकेनापि समं गता वसुमती” इति पाठः बल्लालसेनविरचितात् “भोजप्रबन्धात्” सङ्कलितः।

2 पात्र

पात्र परिचय और भूमिका
सिन्धुल धाराराज्य का राजा, भोज के पिता; राज्य मुञ्ज को देकर भोज को उसकी गोद में सौंपा
भोज पाँच वर्ष का बालक; अंतिम सन्देश-श्लोक भेजा; अंत में राजा, चिरकाल प्रजापालन
मुञ्ज सिन्धुल का अनुज, महाबली; लोभवश वध की आज्ञा; पछताकर तपोवन गया
बुद्धिसागर मुख्यामात्य; मुञ्ज ने हटाया; भोज को बचाने की योजना
ब्राह्मण (विप्र) ज्योतिःशास्त्रपारङ्गत, “सर्वज्ञ”; जन्मपत्रिका और भविष्यवाणी
वत्सराज बङ्गदेशाधीश्वर; वध नहीं किया, भोज को छिपाया, कृत्रिम मस्तक दिखाया
कापालिक योगीन्द्र; “मा भैषीः, शिवप्रसादेन स जीवितो भविष्यति”

3 घटनाक्रम

1सिन्धुल ने राज्य मुञ्ज को दिया, भोज (5 वर्ष) को उसकी गोद में सौंपा
↓
2राजा मुञ्ज ने बुद्धिसागर को हटाया; ज्योतिषी ने भोज के राज्य की भविष्यवाणी की
↓
3मुञ्ज ने वत्सराज को भुवनेश्वरी-विपिन में वध की आज्ञा दी
↓
4वत्सराज ने भोज को छिपाया, कृत्रिम मस्तक दिखाकर भोज का श्लोक दिया
↓
5मुञ्ज का अग्नि-प्रवेश का निश्चय; कापालिक ने भोज को “जीवित” किया
↓
6भोज राजा बने, मुञ्ज पटरानियों सहित तपोवन गया

4 दोनों श्लोक

पञ्चाशत्पञ्चवर्षाणि सप्तमासदिनत्रयम्।
भोजराजेन भोक्तव्यः सगौडो दक्षिणापथः॥

श्लोक 1: ब्राह्मण की भविष्यवाणी

  • अन्वय: भोजराजेन पञ्चाशत्पञ्चवर्षाणि सप्तमासदिनत्रयं (च) सगौडः दक्षिणापथः भोक्तव्यः
  • भाव: भोज 55 वर्ष, 7 मास, 3 दिन तक गौड सहित दक्षिणापथ पर राज्य करेंगे

मान्धाता च महीपतिः कृतयुगालङ्कारभूतो गतः
सेतुर्येन महोदधौ विरचितः क्वासौ दशास्यान्तकः॥
अन्ये वापि युधिष्ठिरप्रभृतयो याता दिवं भूपते!
नैकेनापि समं गता वसुमती नूनं त्वया यास्यति॥

श्लोक 2: भोज का अंतिम सन्देश

  • अन्वय: हे भूपते! कृतयुगालङ्कारभूतः महीपतिः मान्धाता च गतः। येन महोदधौ सेतुः विरचितः, असौ दशास्यान्तकः क्व? अन्ये युधिष्ठिरप्रभृतयः वा अपि दिवं याताः। वसुमती एकेन अपि समं न गता, नूनं त्वया यास्यति।
  • भाव: मान्धाता, राम, युधिष्ठिर जैसे राजा चले गए, पृथ्वी किसी के साथ नहीं गई; “तुम्हारे साथ जाएगी” व्यंग्य है

5 पुस्तक के मुख्य शब्दार्थ

पद अर्थ पद अर्थ
समजनि उत्पन्न हुआ सौधम् महल
जराम् बुढ़ापे को विपिने वन में
संवीक्ष्य देखकरके मत्पार्श्वे मेरे पास
अपहाय छोड़ करके विधेयम् करना चाहिए
वृथा व्यर्थ साधितम् किया
उच्छेदः नाश कृतयुगालङ्कारभूतः सत्ययुग के आभूषण स्वरूप
उत्सङ्गे गोद में अधीत्य पढ़कर के
दिवङ्गते मृत्यु को प्राप्त करने पर याताः चले गए हैं
सम्प्रेष्य भेज करके दिवम् स्वर्ग को
विच्छायवदनः कान्तिहीन मुखवाला निशम्य सुनकर
निशीथे रात में मा भैषीः मत डरो
प्रणिपत्य नमस्कार करके प्रसृता फैली हुई
आरूढः चढ़ा हुआ दशास्यान्तकः रावण का नाश करने वाला

6 व्याकरण-सार

प्रकार पाठ के मुख्य उदाहरण
स्वर सन्धि तदा + अहम् (दीर्घ); प्रणिपत्य + उपविष्टः, रक्ष + इति (गुण); न + एकेन + अपि (वृद्धि, दीर्घ); हि + आत्मनः (यण्); तत्पदे + अन्यम् (पूर्वरूप)
व्यञ्जन सन्धि तत् + उत्सङ्गे (त् → द्); एतत् + निशम्य, यत् + निशम्य (त् → न्); जीवन् + अपि (न् दोहरा)
विसर्ग सन्धि सेतुः + येन, राजलक्ष्मीः + भोजकुमारम् (रत्व); तपः + तेपे, पञ्चवार्षिकः + तदा (सत्व); भोजः + च + अपि (श्); विच्छायवदनः + अभूत् (उत्व + पूर्वरूप)
समास राजाज्ञा, देवादेशः, पुत्रवधः (षष्ठी तत्पुरुष); शोकसन्तप्तः (तृतीया तत्पुरुष); दिवङ्गते (द्वितीया तत्पुरुष); सर्वज्ञम् (उपपद); महोदधौ (कर्मधारय); विच्छायवदनः, युधिष्ठिरप्रभृतयः (बहुव्रीहि); यथेच्छम् (अव्ययीभाव)
प्रत्यय ल्यप्: आलोक्य, निशम्य, आकर्ण्य; क्त्वा: ज्ञात्वा, नत्वा, मत्वा; क्त: आपन्नः, आदिष्टम्; क्तवतु: नीतवान्, हतवान्; तव्यत्: भोक्तव्यः, हन्तव्यः, आनेतव्यम्; शतृ: जीवन्
लकार पर्यपालयत्, व्यचिन्तयत् (लङ्); यास्यति, मारयिष्यति (लृट्); पृच्छ, विधेहि, रक्ष (लोट्); मुमोच, ररक्ष, तेपे (लिट्); अभूत्, अगात् (लुङ्)
अव्यय (अभ्यास 7) पुरा, चिरम्, तदा, किमर्थम्, एव, तु; पाठ में और: यदि, यद्यपि, तूष्णीम्, अपितु, क्व, नूनम्, शनैः-शनैः, सह

7 सूक्तियाँ और आभाणक

  • नैकेनापि समं गता वसुमती नूनं त्वया यास्यति: पृथ्वी किसी के साथ नहीं गई (संसार नश्वर है)
  • पुत्रवधो न कदापि हिताय भवति: पुत्र का वध कभी हितकारी नहीं होता (वत्सराज)
  • तदाहं जीवन्नपि मृतः: तब मैं जीते हुए भी मरा हुआ (मुञ्ज)
  • आभाणक: चेहरा फीका पड़ गया = विच्छायवदनोऽभूत्; जैसी आपकी आज्ञा = देवादेशः प्रमाणम्; लोगों में बात फैल गई = कथा लोकेषु प्रसृता
  • चार युग: कृतयुग (सत्ययुग), त्रेतायुग, द्वापर युग, कलियुग; मान्धाता सूर्यवंश के प्रतापी राजा