कक्षा 12 संस्कृत (भास्वती द्वितीयो भागः) षष्ठः पाठः “नैकेनापि समं गता वसुमती” का त्वरित पुनरावृत्ति सार: लेखक और स्रोत, घटनाक्रम, पात्र, दोनों श्लोकों का भाव, कठिन शब्द, सन्धि-समास-प्रत्यय और सूक्तियाँ एक जगह।
1 पाठ एक नज़र में
| बिंदु | तथ्य |
|---|---|
| सन्दर्भग्रन्थ | भोजप्रबन्ध (भोजप्रबन्धः) |
| रचयिता | बल्लाल सेन (बल्लालसेनः); भूमिका: “कवि प्रवर बल्लालसेन” |
| अंश | “भोजराजस्य राज्यप्राप्तिप्रबन्ध” का सम्पादित एवं संक्षिप्त रूपान्तरण |
| संदेश | अतिलोभो न कर्तव्यः; राज्य और संसार नश्वर हैं |
| संरचना | छह गद्यांश + दो श्लोक (भविष्यवाणी, भोज का अंतिम सन्देश) |
| संस्कृत उत्तर | “नैकेनापि समं गता वसुमती” इति पाठः बल्लालसेनविरचितात् “भोजप्रबन्धात्” सङ्कलितः। |
2 पात्र
| पात्र | परिचय और भूमिका |
|---|---|
| सिन्धुल | धाराराज्य का राजा, भोज के पिता; राज्य मुञ्ज को देकर भोज को उसकी गोद में सौंपा |
| भोज | पाँच वर्ष का बालक; अंतिम सन्देश-श्लोक भेजा; अंत में राजा, चिरकाल प्रजापालन |
| मुञ्ज | सिन्धुल का अनुज, महाबली; लोभवश वध की आज्ञा; पछताकर तपोवन गया |
| बुद्धिसागर | मुख्यामात्य; मुञ्ज ने हटाया; भोज को बचाने की योजना |
| ब्राह्मण (विप्र) | ज्योतिःशास्त्रपारङ्गत, “सर्वज्ञ”; जन्मपत्रिका और भविष्यवाणी |
| वत्सराज | बङ्गदेशाधीश्वर; वध नहीं किया, भोज को छिपाया, कृत्रिम मस्तक दिखाया |
| कापालिक | योगीन्द्र; “मा भैषीः, शिवप्रसादेन स जीवितो भविष्यति” |
3 घटनाक्रम
1सिन्धुल ने राज्य मुञ्ज को दिया, भोज (5 वर्ष) को उसकी गोद में सौंपा
↓
2राजा मुञ्ज ने बुद्धिसागर को हटाया; ज्योतिषी ने भोज के राज्य की भविष्यवाणी की
↓
3मुञ्ज ने वत्सराज को भुवनेश्वरी-विपिन में वध की आज्ञा दी
↓
4वत्सराज ने भोज को छिपाया, कृत्रिम मस्तक दिखाकर भोज का श्लोक दिया
↓
5मुञ्ज का अग्नि-प्रवेश का निश्चय; कापालिक ने भोज को “जीवित” किया
↓
6भोज राजा बने, मुञ्ज पटरानियों सहित तपोवन गया
4 दोनों श्लोक
पञ्चाशत्पञ्चवर्षाणि सप्तमासदिनत्रयम्।
भोजराजेन भोक्तव्यः सगौडो दक्षिणापथः॥
श्लोक 1: ब्राह्मण की भविष्यवाणी
- अन्वय: भोजराजेन पञ्चाशत्पञ्चवर्षाणि सप्तमासदिनत्रयं (च) सगौडः दक्षिणापथः भोक्तव्यः
- भाव: भोज 55 वर्ष, 7 मास, 3 दिन तक गौड सहित दक्षिणापथ पर राज्य करेंगे
मान्धाता च महीपतिः कृतयुगालङ्कारभूतो गतः
सेतुर्येन महोदधौ विरचितः क्वासौ दशास्यान्तकः॥
अन्ये वापि युधिष्ठिरप्रभृतयो याता दिवं भूपते!
नैकेनापि समं गता वसुमती नूनं त्वया यास्यति॥
श्लोक 2: भोज का अंतिम सन्देश
- अन्वय: हे भूपते! कृतयुगालङ्कारभूतः महीपतिः मान्धाता च गतः। येन महोदधौ सेतुः विरचितः, असौ दशास्यान्तकः क्व? अन्ये युधिष्ठिरप्रभृतयः वा अपि दिवं याताः। वसुमती एकेन अपि समं न गता, नूनं त्वया यास्यति।
- भाव: मान्धाता, राम, युधिष्ठिर जैसे राजा चले गए, पृथ्वी किसी के साथ नहीं गई; “तुम्हारे साथ जाएगी” व्यंग्य है
5 पुस्तक के मुख्य शब्दार्थ
| पद | अर्थ | पद | अर्थ |
|---|---|---|---|
| समजनि | उत्पन्न हुआ | सौधम् | महल |
| जराम् | बुढ़ापे को | विपिने | वन में |
| संवीक्ष्य | देखकरके | मत्पार्श्वे | मेरे पास |
| अपहाय | छोड़ करके | विधेयम् | करना चाहिए |
| वृथा | व्यर्थ | साधितम् | किया |
| उच्छेदः | नाश | कृतयुगालङ्कारभूतः | सत्ययुग के आभूषण स्वरूप |
| उत्सङ्गे | गोद में | अधीत्य | पढ़कर के |
| दिवङ्गते | मृत्यु को प्राप्त करने पर | याताः | चले गए हैं |
| सम्प्रेष्य | भेज करके | दिवम् | स्वर्ग को |
| विच्छायवदनः | कान्तिहीन मुखवाला | निशम्य | सुनकर |
| निशीथे | रात में | मा भैषीः | मत डरो |
| प्रणिपत्य | नमस्कार करके | प्रसृता | फैली हुई |
| आरूढः | चढ़ा हुआ | दशास्यान्तकः | रावण का नाश करने वाला |
6 व्याकरण-सार
| प्रकार | पाठ के मुख्य उदाहरण |
|---|---|
| स्वर सन्धि | तदा + अहम् (दीर्घ); प्रणिपत्य + उपविष्टः, रक्ष + इति (गुण); न + एकेन + अपि (वृद्धि, दीर्घ); हि + आत्मनः (यण्); तत्पदे + अन्यम् (पूर्वरूप) |
| व्यञ्जन सन्धि | तत् + उत्सङ्गे (त् → द्); एतत् + निशम्य, यत् + निशम्य (त् → न्); जीवन् + अपि (न् दोहरा) |
| विसर्ग सन्धि | सेतुः + येन, राजलक्ष्मीः + भोजकुमारम् (रत्व); तपः + तेपे, पञ्चवार्षिकः + तदा (सत्व); भोजः + च + अपि (श्); विच्छायवदनः + अभूत् (उत्व + पूर्वरूप) |
| समास | राजाज्ञा, देवादेशः, पुत्रवधः (षष्ठी तत्पुरुष); शोकसन्तप्तः (तृतीया तत्पुरुष); दिवङ्गते (द्वितीया तत्पुरुष); सर्वज्ञम् (उपपद); महोदधौ (कर्मधारय); विच्छायवदनः, युधिष्ठिरप्रभृतयः (बहुव्रीहि); यथेच्छम् (अव्ययीभाव) |
| प्रत्यय | ल्यप्: आलोक्य, निशम्य, आकर्ण्य; क्त्वा: ज्ञात्वा, नत्वा, मत्वा; क्त: आपन्नः, आदिष्टम्; क्तवतु: नीतवान्, हतवान्; तव्यत्: भोक्तव्यः, हन्तव्यः, आनेतव्यम्; शतृ: जीवन् |
| लकार | पर्यपालयत्, व्यचिन्तयत् (लङ्); यास्यति, मारयिष्यति (लृट्); पृच्छ, विधेहि, रक्ष (लोट्); मुमोच, ररक्ष, तेपे (लिट्); अभूत्, अगात् (लुङ्) |
| अव्यय (अभ्यास 7) | पुरा, चिरम्, तदा, किमर्थम्, एव, तु; पाठ में और: यदि, यद्यपि, तूष्णीम्, अपितु, क्व, नूनम्, शनैः-शनैः, सह |
7 सूक्तियाँ और आभाणक
- नैकेनापि समं गता वसुमती नूनं त्वया यास्यति: पृथ्वी किसी के साथ नहीं गई (संसार नश्वर है)
- पुत्रवधो न कदापि हिताय भवति: पुत्र का वध कभी हितकारी नहीं होता (वत्सराज)
- तदाहं जीवन्नपि मृतः: तब मैं जीते हुए भी मरा हुआ (मुञ्ज)
- आभाणक: चेहरा फीका पड़ गया = विच्छायवदनोऽभूत्; जैसी आपकी आज्ञा = देवादेशः प्रमाणम्; लोगों में बात फैल गई = कथा लोकेषु प्रसृता
- चार युग: कृतयुग (सत्ययुग), त्रेतायुग, द्वापर युग, कलियुग; मान्धाता सूर्यवंश के प्रतापी राजा
इसी अध्याय की बाक़ी सामग्री