Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 6 नैकेनापि समं गता वसुमती Notes in Hindi

Contents hide
इस पाठ में आप सीखेंगे
  • पाठ का सन्दर्भग्रन्थ (भोजप्रबन्ध) और रचयिता (बल्लाल सेन)
  • छहों गद्यांशों और दोनों श्लोकों का शुद्ध मूल पाठ, शब्दार्थ और सरल हिंदी अनुवाद
  • दोनों श्लोकों का अन्वय और भावार्थ
  • हर गद्यांश के सन्धि, समास, प्रत्यय, लकार और विशेषण-विशेष्य
  • कथा का घटनाक्रम, पात्रों का चरित्र-चित्रण और पाठ की सूक्तियाँ
बल्लाल सेनभोजप्रबन्धसिन्धुलभोजमुञ्जबुद्धिसागरवत्सराजकापालिकमान्धातादशास्यान्तकयुधिष्ठिरवसुमती

1 पाठ-परिचय: सन्दर्भग्रन्थ और रचयिता

पुस्तक पाठ के आरंभ में हिंदी में यह परिचय देती है:

प्रस्तुत पाठ बल्लाल सेन रचित भोजप्रबन्ध के ‘भोजराजस्य राज्यप्राप्तिप्रबन्ध’ अंश का सम्पादित एवं संक्षिप्त रूपान्तरण है।

पाठ-परिचय, भास्वती पृष्ठ 44

  • यह पाठ बल्लाल सेन द्वारा रचित ग्रन्थ “भोजप्रबन्ध” से लिया गया है
  • इसमें भोजप्रबन्ध के “भोजराजस्य राज्यप्राप्तिप्रबन्ध” अंश का सम्पादित और संक्षिप्त रूप है
  • पाठ दिखाता है कि मनुष्य के मन में जब लोभ छा जाता है, तब वह निष्ठुर होकर घृणित से घृणित कार्य करने से भी नहीं हिचकिचाता
  • भोज के चाचा मुञ्ज बालक भोज को मरवाने का षड्यन्त्र बनाते हैं
  • मृत्यु के समय भोज मुञ्ज के नाम एक सन्देश (श्लोक) देते हैं, जिसमें मान्धाता, रावण आदि का उदाहरण देकर संसार की नश्वरता दिखाई गई है
  • इस श्लोक को पढ़कर वध करने वाले (वत्सराज) का मन बदल गया और मुञ्ज को भी वैराग्य हो गया (पाठ के गद्य में वत्सराज का मन भोज की बातों से बदलता है: “तद्वचनैः वैराग्यमापन्नो वत्सराजः”; श्लोक ने मुञ्ज को बदला)
  • भतीजे के वध से दुःखी मुञ्ज प्रायश्चित्त के रूप में अग्नि में प्रवेश करना चाहता है
  • पर वत्सराज और बुद्धिसागर की योजना से भोज फिर से जीवित घोषित कर दिए जाते हैं
  • पुस्तक के अनुसार “मान्धाता च महीपतिः” श्लोक संस्कृत साहित्य की अमूल्य निधि के रूप में प्रसिद्ध हो गया है

1.1 पुस्तक की भूमिका में इस पाठ के बारे में

  • भूमिका इसे कवि प्रवर बल्लालसेन रचित भोजप्रबन्ध से संकलित बताती है
  • इस पाठ में “अतिलोभो न कर्तव्यः” (अधिक लोभ नहीं करना चाहिए) का पावन संदेश दिया गया है
  • भूमिका के अनुसार भोज मृत्यु से पहले सन्देश-श्लोक अपने रक्त से लिखकर भेजते हैं
  • बुद्धिसागर नामक महामात्य की सहायता से भोज की प्राणरक्षा हुई
बिंदु तथ्य
पाठ नैकेनापि समं गता वसुमती (षष्ठः पाठः)
सन्दर्भग्रन्थ भोजप्रबन्ध (भोजप्रबन्धः)
रचयिता बल्लाल सेन (बल्लालसेनः)
ग्रन्थ का अंश भोजराजस्य राज्यप्राप्तिप्रबन्ध
विधा गद्य-कथा, बीच में दो श्लोक
संदेश अतिलोभो न कर्तव्यः; धरती (राज्य) किसी के साथ नहीं जाती
परीक्षा संकेत: सन्दर्भग्रन्थ-रचयिता

CBSE कक्षा 12 Core के प्रश्नपत्र में “पाठ का सन्दर्भग्रन्थ कौन-सा है / लेखक कौन है” पूछा जाता है। प्रश्न दोनों ओर से आता है (पाठ से ग्रन्थ, या ग्रन्थ से पाठ)। संस्कृत में marking scheme के रूप में ऐसे लिखें: ‘भोजप्रबन्धात्’ नैकेनापि समं गता वसुमती इति पाठः सङ्कलितः। और भोजप्रबन्धस्य रचयिता बल्लालसेनः।

2 कथा एक नज़र में: पात्र और घटनाक्रम

2.1 पात्र-परिचय

पात्र पाठ में परिचय कथा में भूमिका
सिन्धुल धाराराज्य का राजा (सिन्धुल-संज्ञो राजा) भोज के पिता; राज्य मुञ्ज को देकर भोज को उसकी गोद में सौंपा
भोज सिन्धुल का पुत्र, बुढ़ापे में जन्मा पाँच वर्ष का बालक; मृत्यु के समय सन्देश-श्लोक भेजा; अंत में राजा बना
मुञ्ज सिन्धुल का अनुज (छोटा भाई), महाबली राजा बना; लोभ में भोज के वध की आज्ञा दी; श्लोक पढ़कर पछताया
बुद्धिसागर मुख्यामात्य (मुख्य मंत्री) मुञ्ज ने इन्हें पद से हटाया; अंत में भोज को बचाने की योजना
ब्राह्मण (विप्र) ज्योतिःशास्त्रपारङ्गत, लोग “सर्वज्ञ” कहते थे भोज की जन्मपत्रिका बनाकर भविष्यवाणी की
वत्सराज बङ्गदेशाधीश्वर (बंगाल का स्वामी) वध की आज्ञा पाई; भोज को छिपाकर बचाया; श्लोक राजा को दिया
कापालिक योगी, मुञ्ज ने “योगीन्द्र” कहा “शिवप्रसाद” से भोज को जीवित करने का आश्वासन
चित्र 1: पाठ के पात्र और उनके आपसी संबंध
चित्र 1: पाठ के पात्र और उनके आपसी संबंध

2.2 घटनाक्रम

1धाराराज्य के राजा सिन्धुल के बुढ़ापे में भोज का जन्म हुआ
↓
2भोज पाँच वर्ष के थे, तब सिन्धुल ने राज्य अनुज मुञ्ज को देकर भोज को उसकी गोद में सौंप दिया
↓
3सिन्धुल की मृत्यु के बाद राजा मुञ्ज ने मुख्यामात्य बुद्धिसागर को हटाकर दूसरे को नियुक्त किया
↓
4सभा में आए ज्योतिषी ब्राह्मण ने भोज की जन्मपत्रिका बनाकर भविष्यवाणी की
↓
5मुञ्ज का मुख फीका पड़ा; उसने बङ्गदेशाधीश्वर वत्सराज को बुलाकर भोज के वध की आज्ञा दी
↓
6वत्सराज भोज को रात में वन ले गया, पर भोज की बात सुनकर उसे नहीं मारा, घर में छिपा दिया
↓
7नकली मस्तक दिखाकर वत्सराज ने भोज का अंतिम सन्देश (श्लोक) राजा को दिया
↓
8श्लोक पढ़कर शोक से जलते मुञ्ज ने प्रायश्चित्त के लिए अग्नि-प्रवेश का निश्चय किया
↓
9बुद्धिसागर ने वत्सराज के कान में कुछ कहा; कापालिक सभा में आया; कापालिक की योजना के अनुसार भोज श्मशान में लाए गए; “योगी ने भोज को जीवित किया” यह कथा फैली
↓
10मुञ्ज भोज को सिंहासन पर बिठाकर रानियों सहित तपोवन गए; भोज ने चिरकाल तक प्रजा-पालन किया
याद करेंपरिभाषा 1

अन्वय: श्लोक के पदों को गद्य के स्वाभाविक क्रम (कर्ता, कर्म, क्रिया) में लगाना, ताकि अर्थ सरलता से समझ में आए।

याद करेंपरिभाषा 2

प्रायश्चित्त: किए हुए पाप या अपराध के दोष को मिटाने के लिए स्वयं किया गया कठोर कर्म। पाठ में मुञ्ज भतीजे के वध के प्रायश्चित्त के रूप में अग्नि में प्रवेश करना चाहता है।

3 गद्यांश 1: सिन्धुल की दुविधा

पुरा धाराराज्ये सिन्धुल-संज्ञो राजा चिरं प्रजाः पर्यपालयत्। तस्य वार्धक्ये भोज इति पुत्रः समजनि। सः यदा पञ्चवार्षिकस्तदा पिता ह्यात्मनो जरां ज्ञात्वा मुख्यामात्यानाहूयानुजं मुञ्जं महाबलमालोक्य पुत्रं च बालं संवीक्ष्य विचारयामास-यद्यहं राज्यलक्ष्मीभारधारणसमर्थं सहोदरमपहाय राज्यं पुत्राय प्रयच्छामि, तदा लोकापवादः। अथ वा बालं मे पुत्रं मुञ्जो राज्यलोभाद्विषादिना मारयिष्यति तदा दत्तमपि राज्यं वृथा। पुत्रहानिर्वंशोच्छेदश्च इति विचार्य राज्यं मुञ्जाय दत्त्वा तदुत्सङ्गे भोजमात्मानं मुमोच।

मूल पाठ, गद्यांश 1 (पृष्ठ 44)

3.1 शब्दार्थ

“(पुस्तक)” लिखे अर्थ पुस्तक की सूची “शब्दार्थाः टिप्पण्यश्च” (पृष्ठ 47) से हैं; बाकी अतिरिक्त कठिन शब्द हैं।

पद हिंदी अर्थ
समजनि उत्पन्न हुआ (पुस्तक)
जराम् बुढ़ापे को (पुस्तक)
संवीक्ष्य देखकरके (पुस्तक)
अपहाय छोड़ करके (पुस्तक)
वृथा व्यर्थ (पुस्तक)
उच्छेदः नाश (पुस्तक)
उत्सङ्गे गोद में (पुस्तक)
पर्यपालयत् पालन किया
वार्धक्ये बुढ़ापे में
पञ्चवार्षिकः पाँच वर्ष का
आहूय बुलाकर
अनुजम् छोटे भाई को
आलोक्य देखकर
सहोदरम् सगे भाई को
लोकापवादः लोगों में निंदा
विषादिना विष आदि से
मुमोच छोड़ा (सौंप दिया)

3.2 हिंदी अनुवाद

  • प्राचीन काल में धारा राज्य में सिन्धुल नाम के राजा ने बहुत समय तक प्रजा का पालन किया
  • उसके बुढ़ापे में भोज नाम का पुत्र उत्पन्न हुआ
  • जब वह (भोज) पाँच वर्ष का था, तब पिता (सिन्धुल) ने अपना बुढ़ापा जानकर मुख्य मंत्रियों को बुलाया
  • उसने महाबली छोटे भाई मुञ्ज को देखा और बालक पुत्र (भोज) को भी देखा, फिर सोचा:
  • “यदि मैं राज्यलक्ष्मी का भार उठाने में समर्थ सगे भाई को छोड़कर राज्य पुत्र को देता हूँ, तो लोगों में निंदा होगी”
  • “अथवा मुञ्ज राज्य के लोभ से मेरे बालक पुत्र को विष आदि से मार डालेगा, तब दिया हुआ राज्य भी व्यर्थ हो जाएगा”
  • “(उससे) पुत्र की हानि और वंश का नाश (होगा)”
  • यह सोचकर उसने राज्य मुञ्ज को देकर अपने पुत्र भोज को उसकी (मुञ्ज की) गोद में सौंप दिया
भाव: सिन्धुल की दुविधा

भोज को राज्य देने में सिन्धुल को दो खतरे दिखे: (1) लोकापवाद, क्योंकि समर्थ भाई के रहते बालक को राजा बनाना लोगों को अनुचित लगता; (2) मुञ्ज लोभवश भोज को विष आदि से मार देता, तो दिया हुआ राज्य भी व्यर्थ होता और पुत्रहानि और वंशोच्छेद होता। इसलिए उन्होंने राज्य मुञ्ज को दिया और भोज की रक्षा का भार भी उसी पर डाल दिया।

3.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
पञ्चवार्षिकस्तदा पञ्चवार्षिकः + तदा विसर्ग सन्धि (सत्व: विसर्ग → स्)
ह्यात्मनो हि + आत्मनः यण् स्वर सन्धि (इ → य्); आत्मनः का विसर्ग आगे “जरां” के ज से उत्व (ओ)
मुख्यामात्यानाहूयानुजम् मुख्य + अमात्यान् + आहूय + अनुजम् दीर्घ स्वर सन्धि (अ + अ = आ, दो बार)
यद्यहम् यदि + अहम् यण् स्वर सन्धि
राज्यलोभाद्विषादिना राज्यलोभात् + विषादिना व्यञ्जन सन्धि (त् → द्, वर्ग का प्रथम वर्ण तृतीय में)
पुत्रहानिर्वंशोच्छेदश्च पुत्रहानिः + वंश + उच्छेदः + च रत्व (विसर्ग → र्), गुण (अ + उ = ओ), विसर्ग → श् (च से पहले)
तदुत्सङ्गे तत् + उत्सङ्गे व्यञ्जन सन्धि (त् → द्)
धाराराज्ये धारायाः राज्ये षष्ठी तत्पुरुष समास
सिन्धुल-संज्ञः सिन्धुलः संज्ञा यस्य सः बहुव्रीहि समास
मुख्यामात्यान् मुख्याः च ते अमात्याः (तान्) कर्मधारय समास
महाबलम् महत् बलं यस्य सः (तम्) बहुव्रीहि समास
लोकापवादः लोकस्य अपवादः षष्ठी तत्पुरुष समास
पुत्रहानिः, वंशोच्छेदः पुत्रस्य हानिः, वंशस्य उच्छेदः षष्ठी तत्पुरुष समास
ज्ञात्वा, दत्त्वा √ज्ञा + क्त्वा, √दा + क्त्वा क्त्वा प्रत्यय
आहूय, आलोक्य, संवीक्ष्य, अपहाय, विचार्य आ + √ह्वे; आ + √लोक्; सम् + वि + √ईक्ष्; अप + √हा; वि + √चर् (णिच्), सब + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय (उपसर्ग वाली धातु)
दत्तम् √दा + क्त क्त प्रत्यय
पर्यपालयत् परि + √पाल् लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
प्रयच्छामि प्र + यच्छ् लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
मारयिष्यति √मृ (णिच्) लृट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
विचारयामास, मुमोच वि + √चर् (णिच्); √मुच् लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
पुरा, चिरम्, यदा, तदा, हि, यदि, अथ वा, वृथा, इति अव्यय अव्यय

विशेषण-विशेष्य: महाबलम् → मुञ्जम् (अभ्यास 9 का उदाहरण) · बालम् → पुत्रम् · दत्तम् → राज्यम् · राज्यलक्ष्मीभारधारणसमर्थम् → सहोदरम्। कर्तृ-क्रिया: राजा → पर्यपालयत् · पुत्रः → समजनि · पिता → विचारयामास · मुञ्जः → मारयिष्यति।

4 गद्यांश 2: मुञ्ज राजा बना, सभा में ज्योतिषी

ततः क्रमाद् राजनि दिवङ्गते सम्प्राप्तराज्य-सम्पत्तिर्मुञ्जो मुख्यामात्यं बुद्धिसागरनामानं व्यापारमुद्रया दूरीकृत्य तत्पदेऽन्यं नियोजयामास। अथ कदाचन सभायां ज्योतिःशास्त्रपारङ्गतः कश्चन ब्राह्मणः समागम्य राजानम् आह – देव! लोकाः मां सर्वज्ञं कथयन्ति। तत्किमपि यथेच्छं पृच्छ।

मूल पाठ, गद्यांश 2 (पृष्ठ 44)

4.1 शब्दार्थ

पद हिंदी अर्थ
दिवङ्गते मृत्यु को प्राप्त करने पर (पुस्तक)
क्रमात् समय के क्रम से
सम्प्राप्तराज्य-सम्पत्तिः जिसे राज्य की संपत्ति मिल गई, वह
व्यापारमुद्रया दूरीकृत्य राजकार्य के अधिकार (मुद्रा) से हटाकर
तत्पदे उसके पद पर
नियोजयामास नियुक्त किया
कदाचन किसी समय, एक बार
ज्योतिःशास्त्रपारङ्गतः ज्योतिष-शास्त्र में पारंगत (निपुण)
सर्वज्ञम् सब कुछ जानने वाला
यथेच्छम् इच्छा के अनुसार

4.2 हिंदी अनुवाद

  • तब समय के क्रम से राजा (सिन्धुल) की मृत्यु हो जाने पर राज्य की संपत्ति पाने वाले मुञ्ज ने बुद्धिसागर नाम के मुख्य मंत्री को राजकार्य के अधिकार से हटाकर उसके पद पर दूसरे को नियुक्त कर दिया
  • इसके बाद एक बार सभा में ज्योतिष-शास्त्र में पारंगत कोई ब्राह्मण आकर राजा से बोला:
  • “महाराज! लोग मुझे सर्वज्ञ (सब कुछ जानने वाला) कहते हैं। इसलिए जो कुछ इच्छा हो, पूछिए।”

4.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
क्रमाद् राजनि क्रमात् + राजनि व्यञ्जन सन्धि (त् → द्)
सम्पत्तिर्मुञ्जो सम्पत्तिः + मुञ्जः विसर्ग सन्धि (रत्व)
मुञ्जो मुख्यामात्यम् मुञ्जः + मुख्यामात्यम् विसर्ग सन्धि (उत्व: अः → ओ, आगे कोमल व्यञ्जन)
तत्पदेऽन्यम् तत्पदे + अन्यम् पूर्वरूप स्वर सन्धि (ए के बाद अ का लोप, ऽ)
कश्चन कः + चन विसर्ग सन्धि (विसर्ग → श्)
तत्किमपि तत् + किम् + अपि पदों का मेल (किम् का म् स्वर से मिला)
दिवङ्गते दिवं गते द्वितीया तत्पुरुष समास
बुद्धिसागरनामानम् बुद्धिसागरः नाम यस्य सः (तम्) बहुव्रीहि समास
तत्पदे तस्य पदे षष्ठी तत्पुरुष समास
सर्वज्ञम् सर्वं जानाति इति (तम्) उपपद तत्पुरुष समास
यथेच्छम् इच्छाम् अनतिक्रम्य अव्ययीभाव समास
दूरीकृत्य, समागम्य दूरी + √कृ + ल्यप्; सम् + आ + √गम् + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय
दिवङ्गते, गते √गम् + क्त (सप्तमी) क्त प्रत्यय
नियोजयामास नि + √युज् (णिच्) लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
कथयन्ति √कथ् लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन
पृच्छ √प्रच्छ् लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
ततः, क्रमात्, अथ, कदाचन, यथेच्छम् अव्यय अव्यय

विशेषण-विशेष्य: दिवङ्गते → राजनि · ज्योतिःशास्त्रपारङ्गतः → ब्राह्मणः · बुद्धिसागरनामानम् → मुख्यामात्यम्। कर्तृ-क्रिया: मुञ्जः → नियोजयामास · ब्राह्मणः → आह · लोकाः → कथयन्ति।

5 गद्यांश 3 और श्लोक 1: भोज की जन्मपत्रिका

ततो मुञ्जः प्राह-भोजस्य जन्मपत्रिकां विधेहि इति। विप्रः जन्मपत्रिकां विधाय उक्तवान्-

पञ्चाशत्पञ्चवर्षाणि सप्तमासदिनत्रयम्।
भोजराजेन भोक्तव्यः सगौडो दक्षिणापथः॥

मूल पाठ, गद्यांश 3 और श्लोक 1 (पृष्ठ 45)

श्लोक 1 का अन्वय

भोजराजेन पञ्चाशत्पञ्चवर्षाणि सप्तमासदिनत्रयं (च) सगौडः दक्षिणापथः भोक्तव्यः।

5.1 शब्दार्थ

पद हिंदी अर्थ
जन्मपत्रिकाम् जन्म-कुंडली को
विधेहि बनाओ
विप्रः ब्राह्मण
पञ्चाशत्पञ्चवर्षाणि पचपन (50 + 5) वर्ष
सप्तमासदिनत्रयम् सात महीने और तीन दिन
भोक्तव्यः भोगा जाना चाहिए (शासन किया जाएगा)
सगौडः गौड देश सहित
दक्षिणापथः दक्षिण दिशा का प्रदेश

5.2 हिंदी अनुवाद

  • तब मुञ्ज ने कहा: “भोज की जन्म-कुंडली बनाओ”
  • ब्राह्मण ने जन्म-कुंडली बनाकर कहा:
  • “भोजराज पचपन वर्ष, सात महीने और तीन दिन तक गौड देश सहित दक्षिणापथ (दक्षिण के प्रदेश) पर राज्य करेंगे”
भाव

यही भविष्यवाणी कथा का मोड़ है। इसे सुनकर मुञ्ज को लगा कि राज्य भोज के पास चला जाएगा, और यहीं से उसके मन में भोज को मरवाने का लोभ जागा।

5.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
ततो मुञ्जः ततः + मुञ्जः विसर्ग सन्धि (उत्व)
सगौडो दक्षिणापथः सगौडः + दक्षिणापथः विसर्ग सन्धि (उत्व)
जन्मपत्रिकाम् जन्मनः पत्रिकाम् षष्ठी तत्पुरुष समास
सगौडः गौडेन सह वर्तमानः बहुव्रीहि समास
विधाय वि + √धा + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय
उक्तवान् √वच् + क्तवतु क्तवतु प्रत्यय
भोक्तव्यः √भुज् + तव्यत् तव्यत् प्रत्यय (कर्म में: “भोगा जाना है”)
विधेहि वि + √धा लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
भोजराजेन भोजराज (पुं.) तृतीया विभक्ति, एकवचन (कर्मवाच्य का कर्ता)
सामान्य ज्ञान: छन्द

श्लोक 1 के दोनों अर्धभागों में आठ-आठ अक्षर के दो-दो चरण हैं (पञ्चाशत्पञ्चवर्षाणि = 8 अक्षर), यह अनुष्टुप् छन्द का आकार है। पुस्तक छन्द का नाम नहीं देती; Core परीक्षा में छन्द नहीं पूछा जाता।

6 गद्यांश 4: मुञ्ज का लोभ और वध की आज्ञा

भोजविषयिणीम् इमां भविष्यवाणीं निशम्य मुञ्जो विच्छायवदनोऽभूत्। ततो राजा ब्राह्मणं सम्प्रेष्य निशीथे शयनमासाद्य व्यचिन्तयत्-यदि राजलक्ष्मीर्भोजकुमारं गमिष्यति, तदाहं जीवन्नपि मृतः। ततश्च अभुक्त एव सः एकाकी किमपि चिन्तयित्वा बङ्गदेशाधीश्वरं वत्सराजं समाकारितवान्। वत्सराजश्च धारानगरीं सम्प्राप्य राजानं प्रणिपत्योपविष्टः। राजा च सौधं निर्जनं विधाय वत्सराजं प्राह-त्वया भोजो भुवनेश्वरी-विपिने रात्रौ हन्तव्यः, छिन्नं च तस्य शिरः मत्पार्श्वे अन्तःपुरम् आनेतव्यम्। एतन्निशम्य वत्सराजः उत्थाय नृपं नत्वा प्रावोचत्- यद्यपि देवादेशः प्रमाणम्, पुनरपि किञ्चिद् वक्तुकामोऽस्मि, सापराधमपि मे वचः क्षन्तव्यम्। देव! पुत्रवधो न कदापि हिताय भवतीति।

मूल पाठ, गद्यांश 4 (पृष्ठ 45)

6.1 शब्दार्थ

पद हिंदी अर्थ
निशम्य सुनकर (पुस्तक)
विच्छायवदनः कान्तिहीन मुखवाला (पुस्तक)
सम्प्रेष्य भेज करके (पुस्तक)
निशीथे रात में (पुस्तक)
प्रणिपत्य नमस्कार करके (पुस्तक)
सौधम् महल (पुस्तक)
विपिने वन में (पुस्तक)
मत्पार्श्वे मेरे पास (पुस्तक)
भोजविषयिणीम् भोज के विषय में
शयनम् आसाद्य शय्या पर पहुँचकर
अभुक्तः बिना भोजन किए
एकाकी अकेला
समाकारितवान् बुलवाया
निर्जनम् लोगों से रहित, सूना
अन्तःपुरम् महल का भीतरी भाग (रनिवास)
देवादेशः महाराज की आज्ञा
वक्तुकामः कहने का इच्छुक
सापराधम् अपराध से युक्त
क्षन्तव्यम् क्षमा करने योग्य

6.2 हिंदी अनुवाद

  • भोज के विषय में यह भविष्यवाणी सुनकर मुञ्ज का मुख कान्तिहीन (फीका) हो गया
  • फिर राजा ने ब्राह्मण को विदा करके रात में शय्या पर पहुँचकर सोचा:
  • “यदि राजलक्ष्मी भोजकुमार के पास चली जाएगी, तो मैं जीते हुए भी मरा हुआ (हो जाऊँगा)”
  • इसके बाद बिना भोजन किए अकेले कुछ सोचकर उसने बङ्गदेश के स्वामी वत्सराज को बुलवाया
  • वत्सराज धारा नगरी पहुँचकर राजा को प्रणाम करके बैठ गया
  • राजा ने महल को सूना (लोगों से खाली) करके वत्सराज से कहा:
  • “तुम्हें भुवनेश्वरी वन में रात में भोज को मारना है, और उसका कटा हुआ सिर मेरे पास अन्तःपुर में लाना है”
  • यह सुनकर वत्सराज ने उठकर राजा को प्रणाम करके कहा:
  • “यद्यपि महाराज की आज्ञा प्रमाण है, फिर भी मैं कुछ कहना चाहता हूँ, मेरी अपराध-भरी बात भी क्षमा करें”
  • “महाराज! पुत्र का वध कभी भी हितकारी नहीं होता”
भाव

लोभ ने मुञ्ज का भोजन, नींद और विवेक तीनों छीन लिए। इसके उलट वत्सराज आज्ञा का सम्मान करते हुए भी विनम्रता से सच कहता है कि भतीजा पुत्र जैसा है और पुत्रवध कभी हितकारी नहीं होता।

6.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
विच्छायवदनोऽभूत् विच्छायवदनः + अभूत् दो चरण: विसर्ग का उत्व (अः → ओ), फिर पूर्वरूप (अ का लोप, ऽ)
राजलक्ष्मीर्भोजकुमारम् राजलक्ष्मीः + भोजकुमारम् विसर्ग सन्धि (रत्व)
तदाहम् तदा + अहम् दीर्घ स्वर सन्धि
जीवन्नपि जीवन् + अपि व्यञ्जन सन्धि (ङमुट् आगम: ह्रस्व स्वर के बाद पदान्त न् दोहरा)
ततश्च ततः + च विसर्ग सन्धि (विसर्ग → श्)
प्रणिपत्योपविष्टः प्रणिपत्य + उपविष्टः गुण स्वर सन्धि (अ + उ = ओ)
एतन्निशम्य एतत् + निशम्य व्यञ्जन सन्धि (त् → न्, प्रथम वर्ण पञ्चम में)
वक्तुकामोऽस्मि वक्तुकामः + अस्मि उत्व, फिर पूर्वरूप
कदापि कदा + अपि दीर्घ स्वर सन्धि
भवतीति भवति + इति दीर्घ स्वर सन्धि
राजलक्ष्मीः राज्ञः लक्ष्मीः षष्ठी तत्पुरुष समास
विच्छायवदनः विच्छायं वदनं यस्य सः बहुव्रीहि समास
अभुक्तः न भुक्तः नञ् तत्पुरुष समास
बङ्गदेशाधीश्वरम् बङ्गदेशस्य अधीश्वरम् षष्ठी तत्पुरुष समास
मत्पार्श्वे मम पार्श्वे षष्ठी तत्पुरुष समास
देवादेशः देवस्य आदेशः षष्ठी तत्पुरुष समास
पुत्रवधः पुत्रस्य वधः षष्ठी तत्पुरुष समास
निशम्य, सम्प्रेष्य, आसाद्य, सम्प्राप्य, प्रणिपत्य नि + √शम्; सम् + प्र + √इष् (णिच्); आ + √सद् (णिच्); सम् + प्र + √आप्; प्र + नि + √पत्, सब + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय
चिन्तयित्वा, नत्वा √चिन्त् + क्त्वा, √नम् + क्त्वा क्त्वा प्रत्यय
हन्तव्यः, आनेतव्यम्, क्षन्तव्यम् √हन् + तव्यत्, आ + √नी + तव्यत्, √क्षम् + तव्यत् तव्यत् प्रत्यय
मृतः, छिन्नम्, उपविष्टः √मृ + क्त, √छिद् + क्त, उप + √विश् + क्त क्त प्रत्यय
जीवन् √जीव् + शतृ शतृ प्रत्यय (जीते हुए)
अभूत् √भू लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
व्यचिन्तयत् वि + √चिन्त् लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
गमिष्यति √गम् लृट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
प्रावोचत् प्र + अवोचत् (√वच्) सन्धि: दीर्घ; अवोचत् लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
अस्मि, भवति √अस्, √भू लट् लकार: अस्मि उत्तम पुरुष एकवचन, भवति प्रथम पुरुष एकवचन
हिताय हित (नपुं.) चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

विशेषण-विशेष्य: इमाम् → भविष्यवाणीम् · भोजविषयिणीम् → भविष्यवाणीम् · बङ्गदेशाधीश्वरम् → वत्सराजम् · निर्जनम् → सौधम् · छिन्नम् → शिरः · सापराधम् → वचः। कर्तृ-क्रिया: मुञ्जः → अभूत् · राजा → व्यचिन्तयत् · वत्सराजः → प्रावोचत्।

ध्यान दें: कर्मवाच्य

“त्वया भोजो … हन्तव्यः” में कर्ता (त्वया) तृतीया में है और कर्म (भोजः) प्रथमा में; क्रिया (हन्तव्यः) कर्म भोजः के अनुसार पुंलिङ्ग में है। इसी तरह “शिरः … आनेतव्यम्” में कर्म शिरः (नपुं.) के अनुसार आनेतव्यम्, और “मे वचः क्षन्तव्यम्” में वचः के अनुसार क्षन्तव्यम्।

7 गद्यांश 5: वत्सराज ने भोज को बचाया

वत्सराजस्य इदं वचनमाकर्ण्य कुपितो राजा प्राह-त्वं मम सेवकोऽसि, मया यत्कथ्यते त्वया तद् विधेयम्। पुनः वत्सराजः राजाज्ञा पालनीयैवेति मत्वा तूष्णीं बभूव। अनन्तरम् अनिच्छन्नपि वत्सराजः भोजं रथे निवेश्य रात्रौ वनं नीतवान्। तत्र आत्मनो वधयोजनां ज्ञात्वा भोजः किमपि वत्सराजं कथितवान्। तद्वचनैः वैराग्यमापन्नो वत्सराजः तं न हतवान्, अपितु गृहमागत्य भोजं गृहाभ्यन्तरे भूमौ निक्षिप्य ररक्ष। पुनः कृत्रिमरूपेण भोजस्य मस्तकं कारयित्वा राजभवनं गत्वा वत्सराजो राजानं प्राह-श्रीमता यदादिष्टं तत्साधितमिति। ततो राजा भोजवधं ज्ञात्वा तं पृष्टवान्-वत्सराज! खड्गप्रहारसमये तेन किमुक्तम्?

मूल पाठ, गद्यांश 5 (पृष्ठ 45)

7.1 शब्दार्थ

पद हिंदी अर्थ
विधेयम् करना चाहिए (पुस्तक)
साधितम् किया (पुस्तक)
आकर्ण्य सुनकर
कुपितः क्रोधित
तूष्णीम् चुप
अनिच्छन् न चाहते हुए
निवेश्य बैठाकर
वधयोजनाम् वध की योजना को
वैराग्यम् आपन्नः विरक्ति को प्राप्त (मन बदल गया)
गृहाभ्यन्तरे घर के भीतर
निक्षिप्य रखकर, छिपाकर
ररक्ष रक्षा की
कृत्रिमरूपेण बनावटी रूप से (नकली)
खड्गप्रहारसमये तलवार के प्रहार के समय

7.2 हिंदी अनुवाद

  • वत्सराज की यह बात सुनकर क्रोधित राजा ने कहा: “तुम मेरे सेवक हो, मेरे द्वारा जो कहा जाता है, वह तुम्हें करना चाहिए”
  • फिर वत्सराज “राजा की आज्ञा का पालन करना ही चाहिए” यह मानकर चुप हो गया
  • इसके बाद न चाहते हुए भी वत्सराज भोज को रथ में बैठाकर रात में वन ले गया
  • वहाँ अपने वध की योजना जानकर भोज ने वत्सराज से कुछ कहा
  • उसकी बातों से वैराग्य को प्राप्त वत्सराज ने उसे नहीं मारा, बल्कि घर आकर भोज को घर के भीतर भूमि में छिपाकर उसकी रक्षा की
  • फिर भोज का नकली मस्तक बनवाकर, राजभवन जाकर वत्सराज ने राजा से कहा: “श्रीमान् ने जो आदेश दिया था, वह कर दिया”
  • तब राजा ने भोज का वध (हुआ) जानकर उससे पूछा: “वत्सराज! तलवार के प्रहार के समय उसने क्या कहा?”

7.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
सेवकोऽसि सेवकः + असि उत्व, फिर पूर्वरूप
पालनीयैवेति पालनीया + एव + इति वृद्धि (आ + ए = ऐ), गुण (अ + इ = ए)
अनिच्छन्नपि अनिच्छन् + अपि व्यञ्जन सन्धि (ङमुट् आगम, न् दोहरा)
तद्वचनैः तत् + वचनैः व्यञ्जन सन्धि (त् → द्)
वत्सराजो राजानम् वत्सराजः + राजानम् विसर्ग सन्धि (उत्व)
राजाज्ञा राज्ञः आज्ञा षष्ठी तत्पुरुष समास
वधयोजनाम् वधस्य योजनाम् षष्ठी तत्पुरुष समास
गृहाभ्यन्तरे गृहस्य अभ्यन्तरे षष्ठी तत्पुरुष समास
राजभवनम् राज्ञः भवनम् षष्ठी तत्पुरुष समास
भोजवधम् भोजस्य वधम् षष्ठी तत्पुरुष समास
आकर्ण्य, निवेश्य, आगत्य, निक्षिप्य आ + √कर्ण्; नि + √विश् (णिच्); आ + √गम्; नि + √क्षिप्, सब + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय
मत्वा, ज्ञात्वा, कारयित्वा, गत्वा √मन्, √ज्ञा, √कृ (णिच्), √गम् + क्त्वा क्त्वा प्रत्यय
नीतवान्, कथितवान्, हतवान्, पृष्टवान् √नी, √कथ्, √हन्, √प्रच्छ् + क्तवतु क्तवतु प्रत्यय
कुपितः, आपन्नः, आदिष्टम्, उक्तम् √कुप्, आ + √पद्, आ + √दिश्, √वच् + क्त क्त प्रत्यय
पालनीया √पाल् + अनीयर् + टाप् अनीयर् प्रत्यय, स्त्रीलिङ्ग में टाप्
अनिच्छन् न + इच्छन् (√इष् + शतृ) नञ् समास, शतृ प्रत्यय
कथ्यते √कथ् कर्मवाच्य, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
असि √अस् लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
बभूव, ररक्ष √भू, √रक्ष् लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
श्रीमता श्रीमत् (पुं.) तृतीया विभक्ति, एकवचन
भूमौ भूमि (स्त्री.) सप्तमी विभक्ति, एकवचन
पुनः, तूष्णीम्, अनन्तरम्, तत्र, अपितु, ततः अव्यय अव्यय

विशेषण-विशेष्य: कुपितः → राजा · आपन्नः → वत्सराजः। कर्तृ-क्रिया: राजा → प्राह · वत्सराजः → नीतवान् · भोजः → कथितवान् · राजा → पृष्टवान्। सर्वनाम: “तं न हतवान्” में तम् = भोजम्; “तेन किमुक्तम्” में तेन = भोजेन।

8 श्लोक 2: भोज का अंतिम सन्देश

वत्सराजेन च राज्ञे भोजस्य अन्तिमसन्देशरूपेण तत्प्रदत्तः श्लोकः समर्पितः-

मान्धाता च महीपतिः कृतयुगालङ्कारभूतो गतः
सेतुर्येन महोदधौ विरचितः क्वासौ दशास्यान्तकः॥
अन्ये वापि युधिष्ठिरप्रभृतयो याता दिवं भूपते!
नैकेनापि समं गता वसुमती नूनं त्वया यास्यति॥

मूल पाठ, श्लोक 2 (पृष्ठ 46)

  • वत्सराज ने राजा को भोज के अंतिम सन्देश के रूप में उसका दिया हुआ श्लोक सौंपा:
श्लोक 2 का अन्वय

हे भूपते! कृतयुगालङ्कारभूतः महीपतिः मान्धाता च गतः। येन महोदधौ सेतुः विरचितः, असौ दशास्यान्तकः क्व (गतः)? अन्ये युधिष्ठिरप्रभृतयः वा अपि दिवं याताः। वसुमती एकेन अपि समं न गता, (परन्तु) नूनं त्वया (समं) यास्यति।

8.1 शब्दार्थ

पद हिंदी अर्थ
कृतयुगालङ्कारभूतः सत्ययुग के आभूषण स्वरूप (पुस्तक)
दशास्यान्तकः दशास्यस्य रावणस्य अन्तकः नाशकः, रावण का नाश करने वाला (पुस्तक)
याताः चले गए हैं (पुस्तक)
दिवम् स्वर्ग को (पुस्तक)
महीपतिः पृथ्वी का स्वामी, राजा
महोदधौ महासागर पर (में)
सेतुः पुल
क्व कहाँ
युधिष्ठिरप्रभृतयः युधिष्ठिर आदि
भूपते हे राजन्
वसुमती पृथ्वी
समम् साथ
नूनम् निश्चय ही

8.2 हिंदी अनुवाद

  • सत्ययुग के आभूषण-स्वरूप राजा मान्धाता भी चले गए
  • जिन्होंने महासागर पर पुल बनाया, वे रावण का नाश करने वाले (श्रीराम) कहाँ (हैं)?
  • हे राजन्! युधिष्ठिर आदि अन्य राजा भी स्वर्ग को चले गए
  • यह पृथ्वी किसी एक के साथ भी नहीं गई, (पर) निश्चय ही तुम्हारे साथ जाएगी!
भावार्थ और व्यंग्य

भोज कहते हैं कि मान्धाता, राम और युधिष्ठिर जैसे महान राजा भी संसार छोड़ गए और धरती (राज्य) किसी के साथ नहीं गई। अंतिम पंक्ति “नूनं त्वया यास्यति” व्यंग्य है: जिस राज्य के लिए तुम भतीजे को मरवा रहे हो, क्या वह तुम्हारे साथ जाएगा? यानी राज्य, धन और पृथ्वी नश्वर हैं, इनके लिए पाप करना व्यर्थ है। इसी श्लोक से मुञ्ज का मन बदल गया।

श्लोक के तीन उदाहरण

  • मान्धाता: कृतयुग (सत्ययुग) के अलङ्कार-स्वरूप राजा
  • दशास्यान्तक: महोदधि पर सेतु बनाने वाले, रावण के नाशक (राम)
  • युधिष्ठिर आदि: अन्य राजा, जो दिव (स्वर्ग) को गए

निष्कर्ष

  • इतने महान राजा भी चले गए
  • वसुमती (पृथ्वी) किसी के साथ नहीं गई
  • तो क्या तुम्हारे साथ जाएगी? (व्यंग्य)
  • संदेश: संसार नश्वर है, लोभ व्यर्थ

8.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
कृतयुगालङ्कारभूतो गतः कृतयुगालङ्कारभूतः + गतः विसर्ग सन्धि (उत्व)
सेतुर्येन सेतुः + येन विसर्ग सन्धि (रत्व)
क्वासौ क्व + असौ दीर्घ स्वर सन्धि
दशास्यान्तकः दश + आस्य + अन्तकः दीर्घ स्वर सन्धि (दो बार)
वापि वा + अपि दीर्घ स्वर सन्धि
युधिष्ठिरप्रभृतयो याताः युधिष्ठिरप्रभृतयः + याताः विसर्ग सन्धि (उत्व)
नैकेनापि न + एकेन + अपि वृद्धि (अ + ए = ऐ), दीर्घ (अ + अ = आ)
कृतयुगालङ्कारभूतः कृतयुगस्य अलङ्कारभूतः षष्ठी तत्पुरुष समास
महीपतिः मह्याः पतिः षष्ठी तत्पुरुष समास
महोदधौ महान् चासौ उदधिः (तस्मिन्) कर्मधारय समास
दशास्यान्तकः दशास्यस्य (रावणस्य) अन्तकः षष्ठी तत्पुरुष समास (दशास्यः = दश आस्यानि यस्य सः, बहुव्रीहि)
युधिष्ठिरप्रभृतयः युधिष्ठिरः प्रभृतिः (आदिः) येषां ते बहुव्रीहि समास
गतः, विरचितः, याताः, गता √गम्, वि + √रच्, √या, √गम् + क्त (गता में टाप्) क्त प्रत्यय
यास्यति √या लृट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
महोदधौ महोदधि (पुं.) सप्तमी विभक्ति, एकवचन
येन, त्वया यद्, युष्मद् तृतीया विभक्ति, एकवचन
समम् “साथ” अर्थ का अव्यय; इसके योग में तृतीया (एकेन, त्वया) उपपद विभक्ति (सह-अर्थ में तृतीया)
च, क्व, अपि, वा, न, नूनम् अव्यय अव्यय

विशेषण-विशेष्य: कृतयुगालङ्कारभूतः → मान्धाता (महीपतिः) · अन्ये → युधिष्ठिरप्रभृतयः। कर्तृ-क्रिया: मान्धाता → गतः · युधिष्ठिरप्रभृतयः → याताः · वसुमती → गता / यास्यति। सर्वनाम: असौ = दशास्यान्तकः; येन = दशास्यान्तकेन।

सामान्य ज्ञान: छन्द

श्लोक 2 के हर चरण में 19 अक्षर हैं (मा-न्धा-ता-च-म-ही-प-तिः-कृ-त-यु-गा-ल-ङ्का-र-भू-तो-ग-तः), गणों का क्रम म-स-ज-स-त-त + गुरु है, जो शार्दूलविक्रीडित छन्द का लक्षण है। पुस्तक छन्द का नाम नहीं देती; Core परीक्षा में छन्द नहीं पूछा जाता।

9 गद्यांश 6: मुञ्ज का पश्चात्ताप और भोज का राज्याभिषेक

यह पाठ का अंतिम अनुच्छेद है। पढ़ने में आसानी के लिए इसे दो भागों में दिया गया है; पुस्तक में यह एक ही अनुच्छेद है।

श्लोकमिमम् अधीत्य शोकसन्तप्तो मुञ्जः प्रायश्चित्तं कर्तुं आत्मनो वह्नौ प्रवेशनं निश्चितवान्। राज्ञः वह्निप्रवेशकार्यक्रमं श्रुत्वा वत्सराजः बुद्धिसागरं नत्वा शनैः-शनैः प्राह-तात! मया भोजराजो रक्षित एवास्ति। पुनः बुद्धिसागरेण तस्य कर्णे किमपि कथितम्, यन्निशम्य वत्सराजः ततो निष्क्रान्तः।

मूल पाठ, गद्यांश 6 (पूर्वभाग, पृष्ठ 46)

पुनः राज्ञो वह्निप्रवेशकाले कश्चन कापालिकः सभां समागतः। सभामागतं कापालिकं दण्डवत् प्रणम्य मुञ्जः प्रावोचद्-हे योगीन्द्र! महापापिना मया हतस्य पुत्रस्य प्राणदानेन मां रक्षेति। अथ कापालिकस्तं प्रावोचद्-राजन्! मा भैषीः। शिवप्रसादेन स जीवितो भविष्यति। तदा श्मशानभूमौ कापालिकस्य योजनानुसारं भोजः तत्र समानीतः। ‘योगिना भोजो जीवितः’ इति कथा लोकेषु प्रसृता। पुनः गजेन्द्रारूढो भोजो राजभवनमगात्। सन्तुष्टो राजा मुञ्जः भोजं निजसिंहासने निवेश्य निजपट्टराज्ञीभिश्च सह तपोवनभूमिं गत्वा परं तपस्तेपे। भोजश्चापि चिरं प्रजाः पालितवान्।

मूल पाठ, गद्यांश 6 (उत्तरभाग, पृष्ठ 46)

9.1 शब्दार्थ

पद हिंदी अर्थ
अधीत्य पढ़कर के (पुस्तक)
मा भैषीः मत डरो (पुस्तक)
प्रसृता फैली हुई (पुस्तक)
आरूढः चढ़ा हुआ (पुस्तक)
शोकसन्तप्तः शोक से संतप्त (दुःखी)
वह्नौ अग्नि में
प्रवेशनम् प्रवेश करना
शनैः-शनैः धीरे-धीरे
कर्णे कान में
निष्क्रान्तः निकल गया
कापालिकः कापालिक (एक प्रकार का योगी, साधु)
दण्डवत् दण्ड की तरह (भूमि पर लेटकर)
योगीन्द्र हे योगियों में श्रेष्ठ
शिवप्रसादेन शिव की कृपा से
श्मशानभूमौ श्मशान भूमि में
गजेन्द्रारूढः श्रेष्ठ हाथी पर चढ़ा हुआ
निजपट्टराज्ञीभिः अपनी पटरानियों के
तपस्तेपे तपस्या की

9.2 हिंदी अनुवाद

  • इस श्लोक को पढ़कर शोक से संतप्त मुञ्ज ने प्रायश्चित्त करने के लिए अपना अग्नि में प्रवेश करना निश्चित किया
  • राजा के अग्नि-प्रवेश का कार्यक्रम सुनकर वत्सराज ने बुद्धिसागर को प्रणाम करके धीरे-धीरे कहा: “तात! मैंने भोजराज की रक्षा की है (वे जीवित हैं)”
  • फिर बुद्धिसागर ने उसके कान में कुछ कहा, जिसे सुनकर वत्सराज वहाँ से निकल गया
  • फिर राजा के अग्नि-प्रवेश के समय कोई कापालिक सभा में आया
  • सभा में आए कापालिक को दण्डवत् प्रणाम करके मुञ्ज ने कहा: “हे योगीन्द्र! मुझ महापापी के द्वारा मारे गए पुत्र (भोज) को प्राण देकर मेरी रक्षा कीजिए”
  • तब कापालिक ने उससे कहा: “राजन्! मत डरो। शिव की कृपा से वह जीवित हो जाएगा”
  • तब कापालिक की योजना के अनुसार भोज को श्मशान भूमि में लाया गया
  • “योगी ने भोज को जीवित कर दिया” यह कथा लोगों में फैल गई
  • फिर श्रेष्ठ हाथी पर चढ़कर भोज राजभवन गए
  • संतुष्ट राजा मुञ्ज ने भोज को अपने सिंहासन पर बैठाया और अपनी पटरानियों के साथ तपोवन भूमि जाकर कठोर तप किया
  • भोज ने भी बहुत समय तक प्रजा का पालन किया
भाव

श्लोक ने मुञ्ज में पश्चात्ताप और वैराग्य जगाया। बुद्धिसागर और वत्सराज की सूझबूझ से भोज “जीवित” घोषित हुए, मुञ्ज ने राज्य लौटाया और स्वयं तपस्या को चले गए। कथा का अंत वही हुआ जो ब्राह्मण ने कहा था: भोज ने चिरकाल तक राज्य किया।

9.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
शोकसन्तप्तो मुञ्जः शोकसन्तप्तः + मुञ्जः विसर्ग सन्धि (उत्व)
एवास्ति एव + अस्ति दीर्घ स्वर सन्धि
यन्निशम्य यत् + निशम्य व्यञ्जन सन्धि (त् → न्)
रक्षेति रक्ष + इति गुण स्वर सन्धि (अ + इ = ए)
कापालिकस्तम् कापालिकः + तम् विसर्ग सन्धि (सत्व: विसर्ग → स्)
योगीन्द्र योगी + इन्द्र दीर्घ स्वर सन्धि (ई + इ = ई)
गजेन्द्रारूढः गज + इन्द्र + आरूढः गुण (अ + इ = ए), दीर्घ (अ + आ = आ)
राजभवनमगात् राजभवनम् + अगात् पदान्त म् के बाद स्वर: म् स्वर से मिल जाता है
तपस्तेपे तपः + तेपे विसर्ग सन्धि (सत्व)
भोजश्चापि भोजः + च + अपि विसर्ग → श् (च से पहले), दीर्घ (अ + अ = आ)
शोकसन्तप्तः शोकेन सन्तप्तः तृतीया तत्पुरुष समास
योगीन्द्र योगिनाम् इन्द्रः षष्ठी तत्पुरुष समास
महापापिना महान् चासौ पापी (तेन) कर्मधारय समास
प्राणदानेन प्राणानां दानेन षष्ठी तत्पुरुष समास
शिवप्रसादेन शिवस्य प्रसादेन षष्ठी तत्पुरुष समास
गजेन्द्रारूढः गजेन्द्रम् आरूढः द्वितीया तत्पुरुष समास
अधीत्य, प्रणम्य, निशम्य, निवेश्य अधि + √इ; प्र + √नम्; नि + √शम्; नि + √विश् (णिच्), सब + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय
श्रुत्वा, नत्वा, गत्वा √श्रु, √नम्, √गम् + क्त्वा क्त्वा प्रत्यय
कर्तुम् √कृ + तुमुन् तुमुन् प्रत्यय (करने के लिए)
निश्चितवान्, पालितवान् निस् + √चि + क्तवतु; √पाल् + क्तवतु क्तवतु प्रत्यय
रक्षितः, निष्क्रान्तः, समागतः, समानीतः, प्रसृता, आरूढः √रक्ष्; निस् + √क्रम्; सम् + आ + √गम्; सम् + आ + √नी; प्र + √सृ (+ टाप्); आ + √रुह्, सब + क्त क्त प्रत्यय
रक्ष √रक्ष् लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
मा भैषीः √भी (मा के योग में) लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
भविष्यति √भू लृट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
अगात् √इ (गा) लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
तेपे √तप् लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
निजपट्टराज्ञीभिः सह “सह” के योग में तृतीया उपपद विभक्ति
वह्नौ वह्नि (पुं.) सप्तमी विभक्ति, एकवचन
शनैः-शनैः, पुनः, अथ, तदा, तत्र, सह, चिरम्, दण्डवत् अव्यय अव्यय

विशेषण-विशेष्य: शोकसन्तप्तः → मुञ्जः (अभ्यास 9: सन्तप्तः → मुञ्जः) · आगतम् → कापालिकम् · गजेन्द्रारूढः → भोजः · सन्तुष्टः → राजा मुञ्जः · हतस्य → पुत्रस्य। कर्तृ-क्रिया: मुञ्जः → निश्चितवान् · कापालिकः → प्रावोचत् · कथा → प्रसृता · भोजः → अगात् / पालितवान् · राजा मुञ्जः → तेपे।

10 सारांश

  • राज्य-हस्तांतरण: धारा के राजा सिन्धुल ने बुढ़ापे में, लोकापवाद और पुत्रहानि दोनों से बचने के लिए, राज्य अनुज मुञ्ज को दिया और पाँच वर्ष के भोज को उसकी गोद में सौंपा
  • भविष्यवाणी: राजा बनकर मुञ्ज ने बुद्धिसागर को हटाया; एक ज्योतिषी ब्राह्मण ने भोज के 55 वर्ष 7 मास 3 दिन तक गौड सहित दक्षिणापथ पर राज्य की भविष्यवाणी की
  • षड्यन्त्र: लोभ से व्याकुल मुञ्ज ने वत्सराज को भुवनेश्वरी वन में भोज का वध करके सिर लाने की आज्ञा दी; वत्सराज की सलाह “पुत्रवध हितकारी नहीं” पर वह क्रोधित हुआ
  • रक्षा: भोज की बातों से वत्सराज का मन बदला; उसने भोज को घर में छिपाया और नकली मस्तक दिखाया
  • सन्देश: भोज का श्लोक “नैकेनापि समं गता वसुमती …” पढ़कर मुञ्ज शोक में डूब गया और प्रायश्चित्त के लिए अग्नि-प्रवेश को तैयार हुआ
  • सुखद अंत: वत्सराज और बुद्धिसागर की योजना से भोज पुनः जीवित घोषित हुए (कापालिक की योजना के अनुसार श्मशान में लाए गए); मुञ्ज ने भोज को सिंहासन देकर तपोवन में तप किया; भोज ने चिरकाल तक प्रजा-पालन किया

11 चरित्र-चित्रण

11.1 मुञ्ज

  • महाबली और समर्थ: सिन्धुल उसे “राज्यलक्ष्मीभारधारणसमर्थ” मानते थे
  • लोभी: भविष्यवाणी सुनकर मुख फीका पड़ गया; सोचा “राज्य भोज को गया तो मैं जीते-जी मरा”
  • क्रूर और अहंकारी: बालक भतीजे के वध की आज्ञा दी; वत्सराज की सलाह पर क्रोधित होकर कहा “त्वं मम सेवकोऽसि”
  • पश्चात्तापी: श्लोक पढ़कर शोकसन्तप्त हुआ, स्वयं को “महापापी” कहा और प्रायश्चित्त के लिए अग्नि-प्रवेश का निश्चय किया
  • अंत में वैराग्यशील: भोज को सिंहासन देकर पटरानियों सहित तपोवन चला गया

11.2 वत्सराज

  • विनम्र किन्तु स्पष्टवक्ता: “यद्यपि देवादेशः प्रमाणम्” कहकर भी साफ़ कहा “पुत्रवधो न कदापि हिताय भवति”
  • कर्तव्यबोध: “राजाज्ञा पालनीयैव” मानकर भोज को वन ले गया
  • दयालु और विवेकी: भोज की बात सुनकर वध नहीं किया, घर में छिपाकर रक्षा की
  • चतुर: नकली मस्तक बनवाकर राजा को संतुष्ट किया और बाद में बुद्धिसागर को सच बताया

11.3 भोज

  • धैर्यवान्: अपने वध की योजना जानकर भी घबराए नहीं, वत्सराज से बात की
  • ज्ञानी (श्लोक से प्रकट): मृत्यु के समय भी संसार की नश्वरता का सन्देश दिया
  • प्रजापालक: राजा बनकर चिरकाल तक प्रजा का पालन किया

11.4 बुद्धिसागर और सिन्धुल

  • बुद्धिसागर: मुख्यामात्य; पद से हटाए जाने पर भी भोज की प्राणरक्षा में सहायक (भूमिका: “बुद्धिसागर नामक महामात्य की सहायता से भोज की प्राणरक्षा हुई”); वत्सराज के कान में कुछ कहा, जिसके बाद वत्सराज वहाँ से निकल गया
  • सिन्धुल: दूरदर्शी पिता और राजा; लोकापवाद और पुत्र की सुरक्षा दोनों को तौलकर निर्णय लिया

12 सूक्तियाँ और प्रसिद्ध वाक्य

सूक्ति / वाक्य किसने, कब अर्थ
नैकेनापि समं गता वसुमती नूनं त्वया यास्यति भोज का सन्देश (श्लोक 2) पृथ्वी किसी के साथ नहीं गई, क्या तुम्हारे साथ जाएगी? संसार नश्वर है
पुत्रवधो न कदापि हिताय भवति वत्सराज, मुञ्ज से पुत्र का वध कभी भी हितकारी नहीं होता
यद्यपि देवादेशः प्रमाणम् वत्सराज महाराज की आज्ञा प्रमाण (मान्य) है (“जैसी आपकी आज्ञा”)
तदाहं जीवन्नपि मृतः मुञ्ज का चिन्तन तब मैं जीते हुए भी मरा हुआ हूँ
राजाज्ञा पालनीयैव वत्सराज का विचार राजा की आज्ञा का पालन करना ही चाहिए
अतिलोभो न कर्तव्यः पुस्तक की भूमिका, पाठ का संदेश अधिक लोभ नहीं करना चाहिए

13 व्याकरण-सारणी: पाठ की सन्धि, समास, प्रत्यय

13.1 पुस्तक के सन्धिविच्छेद (सन्धिविच्छेदः, सभी 22)

पद विच्छेद (पुस्तक) सन्धि का नाम
पञ्चवार्षिकस्तदा पञ्चवार्षिकः + तदा विसर्ग (सत्व)
ह्यात्मनो हि + आत्मनः यण् (स्वर)
मुख्यामात्यानाहूयानुजम् मुख्य + अमात्यान् + आहूय + अनुजम् दीर्घ (स्वर)
पुत्रहानिर्वंशोच्छेदश्च पुत्रहानिः + वंश + उच्छेदः + च रत्व; गुण; विसर्ग → श्
तदुत्सङ्गे तत् + उत्सङ्गे व्यञ्जन (त् → द्)
तत्पदेऽन्यम् तत्पदे + अन्यम् पूर्वरूप (स्वर)
विच्छायवदनोऽभूत् विच्छायवदनः + अभूत् उत्व, फिर पूर्वरूप
राजलक्ष्मीर्भोजकुमारम् राजलक्ष्मीः + भोजकुमारम् विसर्ग (रत्व)
तदाहम् तदा + अहम् दीर्घ (स्वर)
जीवन्नपि जीवन् + अपि व्यञ्जन (ङमुट् आगम)
प्रणिपत्योपविष्टः प्रणिपत्य + उपविष्टः गुण (स्वर)
एतन्निशम्य एतत् + निशम्य व्यञ्जन (त् → न्)
पालनीयैवेति पालनीया + एव + इति वृद्धि; गुण
सेतुर्येन सेतुः + येन विसर्ग (रत्व)
दशास्यान्तकः दश + आस्य + अन्तकः दीर्घ (स्वर)
नैकेनापि न + एकेन + अपि वृद्धि; दीर्घ
यन्निशम्य यत् + निशम्य व्यञ्जन (त् → न्)
रक्षेति रक्ष + इति गुण (स्वर)
एवास्ति एव + अस्ति दीर्घ (स्वर)
राजभवनमगात् राजभवनम् + अगात् म् + स्वर का मेल
तपस्तेपे तपः + तेपे विसर्ग (सत्व)
भोजश्चापि भोजः + च + अपि विसर्ग → श्; दीर्घ
चित्र 2: पाठ में आई सन्धियों का वर्गीकरण (स्वर, व्यञ्जन और विसर्ग सन्धि)
चित्र 2: पाठ में आई सन्धियों का वर्गीकरण (स्वर, व्यञ्जन और विसर्ग सन्धि)

13.2 पाठ के समास

समास पाठ के उदाहरण (विग्रह)
षष्ठी तत्पुरुष धाराराज्ये (धारायाः राज्ये), लोकापवादः (लोकस्य अपवादः), पुत्रहानिः (पुत्रस्य हानिः), राजलक्ष्मीः (राज्ञः लक्ष्मीः), बङ्गदेशाधीश्वरम् (बङ्गदेशस्य अधीश्वरम्), देवादेशः (देवस्य आदेशः), पुत्रवधः (पुत्रस्य वधः), राजाज्ञा (राज्ञः आज्ञा), मत्पार्श्वे (मम पार्श्वे), महीपतिः (मह्याः पतिः), शिवप्रसादेन (शिवस्य प्रसादेन)
द्वितीया तत्पुरुष दिवङ्गते (दिवं गते), गजेन्द्रारूढः (गजेन्द्रम् आरूढः)
तृतीया तत्पुरुष शोकसन्तप्तः (शोकेन सन्तप्तः)
नञ् तत्पुरुष अभुक्तः (न भुक्तः), अनिच्छन् (न इच्छन्)
उपपद तत्पुरुष सर्वज्ञम् (सर्वं जानाति इति)
कर्मधारय मुख्यामात्यान् (मुख्याः च ते अमात्याः), महोदधौ (महान् चासौ उदधिः), महापापिना (महान् चासौ पापी)
बहुव्रीहि सिन्धुल-संज्ञः (सिन्धुलः संज्ञा यस्य सः), महाबलम् (महत् बलं यस्य तम्), विच्छायवदनः (विच्छायं वदनं यस्य सः), बुद्धिसागरनामानम् (बुद्धिसागरः नाम यस्य तम्), युधिष्ठिरप्रभृतयः (युधिष्ठिरः प्रभृतिः येषां ते), सगौडः (गौडेन सह वर्तमानः)
अव्ययीभाव यथेच्छम् (इच्छाम् अनतिक्रम्य)

13.3 पाठ के कृत् प्रत्यय

प्रत्यय अर्थ पाठ के रूप (प्रकृति + प्रत्यय)
क्त्वा करके (बिना उपसर्ग) ज्ञात्वा (ज्ञा), दत्त्वा (दा), चिन्तयित्वा (चिन्त्), नत्वा (नम्), मत्वा (मन्), गत्वा (गम्), श्रुत्वा (श्रु), कारयित्वा (कृ णिच्)
ल्यप् करके (उपसर्ग सहित) आलोक्य, संवीक्ष्य, अपहाय, विचार्य, समागम्य, विधाय, सम्प्रेष्य, आसाद्य, प्रणिपत्य, आकर्ण्य, निवेश्य, निक्षिप्य, आगत्य, अधीत्य, प्रणम्य, निशम्य, उत्थाय
क्त भूतकाल (हुआ) दत्तम्, मृतः, कुपितः, आपन्नः, आदिष्टम्, उक्तम्, गतः, रक्षितः, प्रसृता, आरूढः
क्तवतु भूतकाल (किया) उक्तवान्, नीतवान्, कथितवान्, हतवान्, पृष्टवान्, निश्चितवान्, पालितवान्
तव्यत् चाहिए / योग्य भोक्तव्यः (भुज्), हन्तव्यः (हन्), आनेतव्यम् (आ + नी), क्षन्तव्यम् (क्षम्)
अनीयर् चाहिए / योग्य पालनीया (पाल् + अनीयर् + टाप्)
शतृ करता हुआ जीवन् (जीव्), अनिच्छन् (न + इच्छन्)
तुमुन् के लिए कर्तुम् (कृ)

13.4 पाठ के लकार

लकार पाठ के रूप
लट् (वर्तमान) प्रयच्छामि, कथयन्ति, अस्मि, असि, भवति, कथ्यते (कर्मवाच्य)
लङ् (भूत) पर्यपालयत्, व्यचिन्तयत्
लृट् (भविष्य) मारयिष्यति, गमिष्यति, यास्यति, भविष्यति
लोट् (आज्ञा) पृच्छ, विधेहि, रक्ष
लिट् (परोक्ष भूत) विचारयामास, मुमोच, नियोजयामास, बभूव, ररक्ष, तेपे
लुङ् (भूत) समजनि, अभूत्, (प्र)अवोचत्, अगात्, (मा) भैषीः

13.5 अव्यय (अभ्यास 7 की मञ्जूषा और पाठ के अन्य अव्यय)

अव्यय अर्थ पाठ में प्रयोग
पुरा प्राचीन काल में पुरा धाराराज्ये सिन्धुल-संज्ञो राजा …
चिरम् बहुत समय तक चिरं प्रजाः पर्यपालयत् / पालितवान्
तदा तब तदा लोकापवादः; तदाहं जीवन्नपि मृतः
किमर्थम् क्यों, किसलिए अभ्यास 7: किमर्थं न स्वपुत्रं … समर्पयामि
एव ही अभुक्त एव; रक्षित एवास्ति; पालनीयैव
तु तो, परंतु अभ्यास 7: लोभाविष्टः सः तु …
यदि … तदा यदि … तो यदि राजलक्ष्मीर्भोजकुमारं गमिष्यति, तदाहं …
यद्यपि … पुनरपि यद्यपि … फिर भी यद्यपि देवादेशः प्रमाणम्, पुनरपि किञ्चिद् वक्तुकामोऽस्मि
तूष्णीम् चुप तूष्णीं बभूव
अपितु बल्कि तं न हतवान्, अपितु …
क्व कहाँ क्वासौ दशास्यान्तकः
नूनम् निश्चय ही नूनं त्वया यास्यति
शनैः-शनैः धीरे-धीरे शनैः-शनैः प्राह
सह साथ (तृतीया के साथ) निजपट्टराज्ञीभिश्च सह
अभ्यास 7 का भरा हुआ अनुच्छेद

पुरा सिन्धुलः नाम राजा आसीत्। सः चिरम् प्रजाः पर्यपालयत्। वृद्धावस्थायां तस्य एकः पुत्रः अभवत्। तदा सः अचिन्तयत् किमर्थम् न स्वपुत्रं भ्रातुः मुञ्जस्य उत्सङ्गे समर्पयामि। सिन्धुलः पुत्रं मुञ्जस्य उत्सङ्गे समर्प्य एव परलोकम् अगच्छत्। सिन्धुले दिवङ्गते मुञ्जस्य मनसि लोभः समुत्पन्नः। लोभाविष्टः सः तु भोजस्य विनाशार्थम् उपायं चिन्तितवान्।

13.6 पर्याय और विलोम

पाठ का पद पर्याय (अभ्यास 6 आदि) पाठ का पद विलोम
वसुमती पृथ्वी निर्जनम् सजनम्
निशीथे रात्रौ कुपितः प्रसन्नः
प्रणिपत्य प्रणम्य अभुक्तः भुक्तः
निशम्य श्रुत्वा जीवन् मृतः
पार्श्वे समीपे अनिच्छन् इच्छन्
विपिने वने बालम् वृद्धम्
दशास्यान्तकः रामः सन्तुष्टः असन्तुष्टः
दिवम् स्वर्गम् रात्रौ दिवसे
अधीत्य पठित्वा उत्थाय उपविश्य
महोदधौ समुद्रे निष्क्रान्तः प्रविष्टः
यास्यति गमिष्यति
सौधम् प्रासादम्
मत्पार्श्वे मम समीपे

13.7 प्रश्ननिर्माण (अभ्यास 3 का प्रकार)

प्रश्ननिर्माण का नियम

रेखांकित पद का लिंग, विभक्ति और वचन देखकर उसी रूप का प्रश्नवाचक पद रखें; बाकी वाक्य वैसा ही रहे।

रेखांकित पद (रूप) प्रश्नवाचक पाठ से उदाहरण
पुं. प्रथमा एक. (मुञ्जः) कः कः विच्छायवदनः अभूत्?
पुं. द्वितीया एक. (वत्सराजम्) कम् मुञ्जः कं समाकारितवान्?
स्त्री. द्वितीया एक. (धारानगरीम्) काम् वत्सराजः कां सम्प्राप्य उपविष्टः?
स्त्री. द्वितीया बहु. (प्रजाः) काः भोजः चिरं काः पालितवान्?
तृतीया (शिवप्रसादेन) केन केन सः जीवितः भविष्यति?
पुं. चतुर्थी (मुञ्जाय) कस्मै सिन्धुलः राज्यं कस्मै अयच्छत्?
पुं. षष्ठी (भोजस्य) कस्य मुञ्जः कस्य जन्मपत्रिकाम् अदर्शयत्?
स्थान, सप्तमी (वह्नौ, सभायाम्) कुत्र मुञ्जः कुत्र प्रवेशं निश्चितवान्?
समय (निशीथे, रात्रौ) कदा राजा कदा शयनम् आसाद्य व्यचिन्तयत्?
विशेषण, पुं. प्रथमा (गजेन्द्रारूढः) कीदृशः कीदृशः भोजः राजभवनम् अगात्?
विशेषण, पुं. द्वितीया (सर्वज्ञम्, माम् का) कीदृशम् लोकाः मां कीदृशं कथयन्ति?
क्रियाविशेषण (दण्डवत्, शनैः) कथम् मुञ्जः कापालिकं कथं प्रणम्य प्रावोचत्?

14 योग्यताविस्तार

14.1 आभाणक (मुहावरे) और पाठ के समानार्थक वाक्य

हिंदी आभाणक पाठ का वाक्य
चेहरा फीका पड़ गया मुञ्जो विच्छायवदनोऽभूत्
जैसी आपकी आज्ञा यद्यपि देवादेशः प्रमाणम्
लोगों में बात फैल गई ‘योगिना भोजो जीवितः’ इति कथा लोकेषु प्रसृता

14.2 चार युग

पौराणिकपरम्परायां चत्वारि युगानि मतानि। तानि यथा- कृतयुगम् (सत्ययुगम्), त्रेतायुगम्, द्वापर युगम्, कलियुगम्।

योग्यताविस्तारः, भास्वती पृष्ठ 54

  • पौराणिक परंपरा में चार युग माने गए हैं: कृतयुग (सत्ययुग), त्रेतायुग, द्वापर युग, कलियुग
  • श्लोक 2 में मान्धाता को “कृतयुग का अलङ्कार” कहा गया है

14.3 मान्धाता

मान्धाता सूर्यवंशस्य प्रतापी राजा अभवत्। तेन प्रजायाः पालनं सम्यक्तया कृतम्। सः स्वयुगस्य अलङ्कारभूतः नृपः आसीत्।

योग्यताविस्तारः, भास्वती पृष्ठ 54

  • मान्धाता सूर्यवंश के प्रतापी राजा थे
  • उन्होंने प्रजा का पालन भली-भाँति किया
  • वे अपने युग के अलङ्कार-स्वरूप राजा थे
त्वरित पुनरावृत्ति: परीक्षा से पहले की रात
  • पाठ: नैकेनापि समं गता वसुमती; सन्दर्भग्रन्थ: भोजप्रबन्ध; रचयिता: बल्लाल सेन; अंश: भोजराजस्य राज्यप्राप्तिप्रबन्ध
  • संदेश: अतिलोभो न कर्तव्यः; संसार और राज्य नश्वर हैं
  • सिन्धुल (धारा) → भोज 5 वर्ष का → राज्य अनुज मुञ्ज को, भोज उसकी गोद में
  • मुञ्ज ने बुद्धिसागर को हटाया; ज्योतिषी: भोज 55 वर्ष 7 मास 3 दिन सगौड दक्षिणापथ भोगेंगे
  • वत्सराज (बङ्गदेशाधीश्वर) को आज्ञा: भुवनेश्वरी-विपिन में रात में वध, सिर अन्तःपुर में
  • वत्सराज: “पुत्रवधो न कदापि हिताय भवति”; भोज को घर में छिपाया, नकली मस्तक दिखाया
  • श्लोक: मान्धाता, दशास्यान्तक (राम), युधिष्ठिर गए; वसुमती किसी के साथ नहीं गई
  • मुञ्ज: शोकसन्तप्त, वह्नि-प्रवेश का निश्चय; कापालिक: “मा भैषीः, शिवप्रसादेन स जीवितो भविष्यति”
  • अंत: भोज गजेन्द्रारूढ होकर राजभवन; मुञ्ज तपोवन; भोज ने चिरकाल प्रजा-पालन किया
परीक्षा से पहले खुद को जाँचें
  • क्या मैं पाठ का सन्दर्भग्रन्थ और रचयिता संस्कृत में लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं दोनों श्लोक शुद्ध लिखकर उनका अन्वय और भावार्थ बता सकता हूँ?
  • क्या मैं कथा की घटनाएँ सही क्रम में लगा सकता हूँ?
  • क्या मैं पुस्तक के 22 सन्धिविच्छेद और उनके नाम बता सकता हूँ?
  • क्या मैं ल्यप्, क्त्वा, क्त, क्तवतु और तव्यत् वाले पदों का प्रकृति-प्रत्यय बता सकता हूँ?
  • क्या मैं मुञ्ज और वत्सराज का चरित्र-चित्रण लिख सकता हूँ?