Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 7 हल्दीघाटी Notes in Hindi

Contents hide
CBSE 2026-27 के लिए सूचना

यह पाठ NCERT पुस्तक में है, पर CBSE 2026-27 की परीक्षा के लिए निर्धारित पाठों में नहीं है। जिन बोर्डों में पूरी NCERT पुस्तक पढ़ाई जाती है (जैसे उत्तराखंड बोर्ड), उनके छात्रों के लिए ये नोट्स पूरे हैं।

इस पाठ में आप सीखेंगे
  • पाठ का स्रोत (खण्डकाव्य प्रतापविजय) और उसके लेखक श्रीईशदत्तशास्त्री
  • नौ श्लोकों का शुद्ध मूल पाठ, अन्वय, शब्दार्थ और सरल हिंदी अनुवाद
  • हर श्लोक के सन्धि, समास, प्रत्यय, लकार और विशेषण-विशेष्य
  • हल्दीघाटी की प्रकृति का चित्रण और महाराणा प्रताप का चरित्र
  • पाठ की सूक्तियाँ, अभ्यास की पूरी व्याकरण-सारणी और योग्यताविस्तार
प्रतापविजयश्रीईशदत्तशास्त्रीखण्डकाव्यमहाराणा प्रतापहल्दीघाटीचेतककुररीपञ्चोपचारअस्त्र-धारासैषा स्थली

1 पाठ-परिचय: स्रोत और लेखक

पुस्तक पाठ के आरंभ में हिंदी में यह भूमिका देती है:

भारतभूमि शताब्दियों तक पराधीन रही, विदेशी आक्रान्ताओं के द्वारा दमन किये जाने पर भी भारतीयों की स्वतन्त्रता प्राप्ति की इच्छा सदैव बलवती रही। महाराणा प्रताप मुगल शासकों के साथ आजीवन संघर्ष करते रहे तथा अत्यधिक साधन-सम्पन्न न होने पर भी विशाल मुगल साम्राज्य से लोहा लेते रहे। राजस्थान में हल्दीघाटी नामक स्थान पर विशाल मुगल सेना को मुट्ठी भर महाराणा प्रताप के सैनिकों ने नाकों चने चबवाए- यह तथ्य इतिहास से परिपुष्ट है।

पाठ की भूमिका, भास्वती पृष्ठ 55

  • भारतभूमि शताब्दियों तक पराधीन रही, फिर भी भारतीयों में स्वतन्त्रता की इच्छा सदा बलवती रही
  • महाराणा प्रताप ने मुगल शासकों से आजीवन संघर्ष किया
  • साधन बहुत अधिक न होने पर भी वे विशाल मुगल साम्राज्य से लोहा लेते रहे
  • राजस्थान में हल्दीघाटी नामक स्थान पर प्रताप के मुट्ठी भर सैनिकों ने विशाल मुगल सेना को नाकों चने चबवाए
  • पुस्तक कहती है: यह तथ्य इतिहास से परिपुष्ट है

हल्दीघाटी की लड़ाई को आधार बनाकर लेखकों ने अनेक रचनाएँ प्रस्तुत कर उन शहीदों को श्रद्धाञ्जलि दी। प्रतापविजय नामक इस खण्डकाव्य में लेखक श्रीईशदत्तशास्त्री हल्दीघाटी के प्रत्येक कण को उस संघर्ष का साक्षी मानते हुए सुन्दर मनोरम श्लोकों में इस ऐतिहासिक कथानक को उपनिबद्ध करते हैं। यह पाठ निश्चित ही आज के युवकों को प्रेरणा देगा तथा उनमें स्वाभिमान की भावना भरेगा।

पाठ की भूमिका, भास्वती पृष्ठ 55

बिंदु तथ्य (पुस्तक के अनुसार)
पाठ हल्दीघाटी (भास्वती द्वितीयो भागः, सप्तमः पाठः)
सन्दर्भग्रन्थ (स्रोत) प्रतापविजय नामक खण्डकाव्य
लेखक (रचयिता) श्रीईशदत्तशास्त्री
विधा पद्य (खण्डकाव्य के 9 श्लोक)
विषय हल्दीघाटी के प्रत्येक कण को संघर्ष का साक्षी मानकर ऐतिहासिक कथानक का वर्णन
उद्देश्य (पुस्तक के शब्द) आज के युवकों को प्रेरणा देना और उनमें स्वाभिमान की भावना भरना
याद करेंपरिभाषा 1

खण्डकाव्य: ऐसा पद्य-काव्य जो किसी कथा या जीवन के एक ही अंश (खण्ड) का वर्णन करता है। “प्रतापविजय” ऐसा ही खण्डकाव्य है, जिसका यह अंश हल्दीघाटी का वर्णन करता है।

उत्तर लिखने का ढंग

सन्दर्भग्रन्थ और लेखक पूछे जाएँ तो संस्कृत में ऐसे लिखें: “हल्दीघाटी” इति पाठः श्रीईशदत्तशास्त्रिणा विरचितात् “प्रतापविजय” इति खण्डकाव्यात् सङ्कलितः। उलटा पूछा जाए (“प्रतापविजयात् कः पाठः सङ्कलितः?”) तो उत्तर: हल्दीघाटी।

याद करेंपरिभाषा 2

अन्वय: श्लोक के पदों को गद्य के स्वाभाविक क्रम (सम्बोधन, कर्ता, कर्म, क्रिया) में लगाना, ताकि अर्थ सरलता से समझ में आए। छूटे हुए पद कोष्ठक में जोड़े जाते हैं, जैसे (अस्ति)। पुस्तक इस पाठ का अन्वय नहीं देती; नीचे का अन्वय गद्य-क्रम के सामान्य नियम से बना है।

छन्द (सामान्य ज्ञान)

पुस्तक छन्द का नाम नहीं देती। गिनने पर नौ के नौ श्लोक वसन्ततिलका छन्द में हैं: हर चरण में 14 वर्ण, गण-क्रम त भ ज ज ग ग। जैसे “स्वा धी न | ताऽऽर् य भु | वि मूर् ति | म ती स | मा ना”। Core (322) की परीक्षा में छन्द नहीं पूछा जाता।

2 नौ श्लोकों का भाव-क्रम

पाठ में कोई पात्र या संवाद नहीं है। कवि अपने किसी प्रिय मित्र (“हे प्रिय!”, “सखे!”) को हल्दीघाटी दिखाते हुए बताता है कि यहाँ की प्रकृति आज भी उस संघर्ष को याद करती है।

1हल्दिघाटी: आर्यभूमि में साकार स्वाधीनता जैसी, प्रताप के बल-वीर्य से चमकती, अनुपम साड़ी-सी; उसकी जय (श्लोक 1)
↓
2प्रातःकाल: पूर्व दिशा मुस्कुराती है, वायु नन्दन वन का पराग लाती है, घाटी सोने-सी शोभा धारण करती है (श्लोक 2)
↓
3वृक्षों की पंक्ति मर्मर ध्वनि से मानो कहती है: पराधीनता-प्रेमी कायरो, मुझे मत छुओ (श्लोक 3)
↓
4निर्जन वन में कुररी माता-सी रोती है: वह वीर, नीतिज्ञ, प्रतापी पुत्र आज कहाँ है? (श्लोक 4)
↓
5प्रकृति पाँच वस्तुओं से माता का पञ्चोपचार पूजन करती है (श्लोक 5)
↓
6सुन्दर तोते ‘श्रीराम’ नाम बोलते हुए शोभित होते हैं (श्लोक 6)
↓
7प्रताप की एक ही अस्त्र-धारा सौ प्रकार की हो गई (श्लोक 7)
↓
8“सैषा स्थली”: चेतक की टापों, भालों के पराक्रम की भूमि; देवों को प्रिय, नीचों को भयकारी (श्लोक 8)
↓
9मोरों का संग और नृत्य देखकर भूमि का हरा-हीरक कण्ठहार (हल्दीघाटी) हर्ष से चमकता है (श्लोक 9)

3 श्लोक 1: स्वाधीनता की साकार मूर्ति

स्वाधीनताऽऽर्यभुवि मूर्तिमती समाना
राणाप्रताप-बलवीर्यविभासमाना।
आटीकते समुपमा नहि यां सुशोचिः
शाटीव सा जयति काचन हल्दिघाटी ॥1॥

मूल पाठ, भास्वती पृष्ठ 56

श्लोक 1 का अन्वय

आर्यभुवि मूर्तिमती स्वाधीनता समाना, राणाप्रताप-बलवीर्यविभासमाना, यां (प्रति) समुपमा नहि आटीकते, सुशोचिः शाटी इव सा काचन हल्दिघाटी जयति।

3.1 शब्दार्थ

पद पुस्तक का अर्थ / टिप्पणी
आर्यभुवि आर्याणां भूः आर्यभूः तस्यां; आर्यभूमि, आर्यावर्त (में)
मूर्तिमती मूर्ति + मतुप्, स्त्री. प्र. ए. व.; साक्षात्, साकार
बलवीर्य-विभासमाना बलेन वीर्येण च विभासमाना; शक्ति और पराक्रम से चमकती हुई
आटीकते आ + टीक्, लट्, प्र.पु.ए.व.; वर्तते, दिखाई देती है
समुपमाम् समाना उपमा यस्याः सा ताम्; जिसके समान उपमा किसी की हो
सुशोचिः देदीप्यमान, चमकदार
शाटी साड़ी
काचन कोई (अव्यय)
स्वाधीनता (अतिरिक्त) स्वतन्त्रता, आज़ादी
समाना (अतिरिक्त) के समान, जैसी
नहि (अतिरिक्त) नहीं (अव्यय)
जयति (अतिरिक्त) जय हो, सर्वोत्कृष्ट है (√जि, लट्)

3.2 हिंदी अनुवाद

आर्यभूमि (भारत) में जो साकार स्वतन्त्रता के समान है, जो राणा प्रताप के बल और पराक्रम से चमक रही है, जिसकी कोई समान उपमा दिखाई नहीं देती, वह चमकती हुई साड़ी जैसी कोई (अनोखी) हल्दिघाटी सर्वोत्कृष्ट है (उसकी जय हो)।

भाव

कवि हल्दीघाटी को स्वाधीनता की साकार मूर्ति कहता है, क्योंकि यहीं प्रताप ने स्वतन्त्रता के लिए संघर्ष किया। यह भूमि आर्यभूमि की चमकती साड़ी जैसी है और इसकी तुलना किसी से नहीं हो सकती।

3.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
स्वाधीनताऽऽर्यभुवि स्वाधीनता + आर्यभुवि (आ + आ = आ) दीर्घ सन्धि (अभ्यास 4 क)
शाटीव शाटी + इव (ई + इ = ई) दीर्घ सन्धि
आर्यभुवि आर्याणां भूः (आर्यभूः), तस्याम् षष्ठी तत्पुरुष; सप्तमी एकवचन
मूर्तिमती मूर्ति + मतुप् (स्त्रीलिङ्ग में ङीप्) तद्धित प्रत्यय
स्वाधीनता स्वाधीन + तल् (स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन) तद्धित प्रत्यय (अभ्यास 8)
विभासमाना वि + √भास् + शानच् + टाप् कृत् प्रत्यय
आटीकते आ + √टीक्, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन आत्मनेपद
जयति √जि, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन परस्मैपद
सुशोचिः → शाटी विशेषण → विशेष्य (दोनों स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन) विशेषण-विशेष्य (अभ्यास 7)
यां, सा दोनों सर्वनाम हल्दिघाटी के लिए सर्वनाम
ध्यान दें

श्लोक 1 में “हल्दिघाटी” (ह्रस्व इ) छपा है, जबकि पाठ के शीर्षक और अभ्यास में “हल्दीघाटी” (दीर्घ ई)। श्लोक लिखते समय पुस्तक का रूप ही लिखें।

4 श्लोक 2: प्रातःकाल की स्वर्णिम शोभा

प्राची यदा हसति हे प्रिय! मन्दमन्दं
वायुर्यदा वहति नन्दनजं मरन्दम्।
या प्रत्यहं किल तदा मतिमाननीयां
शोभां दधात्युषसि काञ्चनकाञ्चनीयाम् ॥2॥

मूल पाठ, भास्वती पृष्ठ 56

श्लोक 2 का अन्वय

हे प्रिय! यदा प्राची मन्दमन्दं हसति, यदा वायुः नन्दनजं मरन्दं वहति, तदा उषसि या (हल्दिघाटी) प्रत्यहं किल मतिमाननीयां काञ्चनकाञ्चनीयां शोभां दधाति।

4.1 शब्दार्थ

पद पुस्तक का अर्थ / टिप्पणी
प्राची पूर्व दिशा
नन्दनजम् नन्दने जायते इति तत्; नन्दन वन में होने वाला
मरन्दम् पुष्परसम्, पराग
प्रत्यहम् अहनि अहनि, अव्ययीभाव समास; प्रतिदिन
किल (अव्यय) निश्चय से
उषसि उषस्, सप्तमी ए.व.; प्रातःकाल (में)
मतिमाननीयाम् मत्या माननीयां, तृ. तत्पु.; बुद्धिसम्मतां, विद्वानों से सम्मानित
काञ्चन-काञ्चनीयाम् काञ्चनम् इव कमनीयाम्; स्वर्णिम, सोने की तरह चमकने वाली
मन्दमन्दम् (अतिरिक्त) धीरे-धीरे
वहति (अतिरिक्त) ले जाती है, बहाती है
दधाति (अतिरिक्त) धारण करती है (√धा, लट्)

4.2 हिंदी अनुवाद

हे प्रिय (मित्र)! जब पूर्व दिशा धीरे-धीरे मुस्कुराती है (सूर्योदय की लालिमा फैलती है), जब वायु नन्दन वन में उत्पन्न पराग को बहा लाती है, तब प्रातःकाल में जो (हल्दिघाटी) प्रतिदिन निश्चय ही विद्वानों द्वारा सम्मानित, सोने के समान सुन्दर शोभा धारण करती है।

भाव

प्रातःकाल सूर्य की सुनहरी किरणें पड़ने पर हल्दीघाटी सोने जैसी चमक उठती है। इस श्लोक का पूरा वाक्य अगले श्लोक के “यत्र” से जुड़ता है: यही वह घाटी है जहाँ…

4.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
वायुर्यदा वायुः + यदा (विसर्ग → र्) विसर्ग सन्धि (रत्व)
दधात्युषसि दधाति + उषसि (इ → य्) यण् सन्धि (अभ्यास 4 ख)
प्रत्यहम् अहनि अहनि अव्ययीभाव समास (पुस्तक)
नन्दनजम् नन्दने जायते इति उपपद तत्पुरुष
मतिमाननीयाम् मत्या माननीयाम् तृतीया तत्पुरुष (पुस्तक)
माननीयाम् √मान् + अनीयर् + टाप् (स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन) कृत् प्रत्यय (अभ्यास 8)
उषसि उषस् (सकारान्त स्त्रीलिङ्ग), सप्तमी, एकवचन कालवाचक सप्तमी
हसति, वहति, दधाति √हस्, √वह्, √धा; लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन क्रियापद
यदा … तदा जब … तब अव्यय-युग्म
प्राची → हसति; वायुः → वहति कर्ता → क्रिया कर्तृ-क्रिया
अभ्यास 6: मञ्जूषा से श्लोक-पूर्ति

मञ्जूषा: प्रत्यहम्, मन्दमन्दं, मरन्दं, वहति, शोभां, काञ्चन। सही क्रम: प्राची यदा हसति हे प्रिय मन्दमन्दं / वायुर्यदा वहति नन्दनजं मरन्दम् / या प्रत्यहं किल तदा मतिमाननीयां / शोभां दधात्युषसि काञ्चनकाञ्चनीयाम्॥

5 श्लोक 3: वृक्षों का सन्देश

मा कातराः! स्पृशत मां प्रिय-पारतन्त्र्याः!
अद्यापि यन्न विहिता जननी स्वतन्त्रा।
यत्रेदमेव गदतीव ततिस्तरूणां
शाखाकदम्ब-कृत-मर्मरमातनोति ॥3॥

मूल पाठ, भास्वती पृष्ठ 56

श्लोक 3 का अन्वय

यत्र तरूणां ततिः “(हे) प्रिय-पारतन्त्र्याः कातराः! मां मा स्पृशत, यत् अद्य अपि जननी स्वतन्त्रा न विहिता” इदम् एव गदति इव शाखाकदम्ब-कृत-मर्मरम् आतनोति।

निषेध कहाँ लगता है

इस श्लोक में दो निषेध हैं। “मा” क्रिया स्पृशत के साथ है: “मुझे मत छुओ”। “न” क्रिया विहिता के साथ है: “माता स्वतन्त्र नहीं की गई”। “न” को “जननी” या “स्वतन्त्रा” से जोड़कर अर्थ न बदलें।

5.1 शब्दार्थ

पद पुस्तक का अर्थ / टिप्पणी
कातराः भीताः; डरपोक, कायर
प्रिय-पारतन्त्र्याः प्रियम् पारतन्त्र्यम् येषां ते, पराधीनताप्रियाः; पराधीनता में रुचि रखने वाले
विहिता वि + धा + क्त; कृता, की गई
गदतीव गदति + इव; कथयति, बोल रही है
ततिः समूहः, पंक्ति
मर्मरम् शुष्कपत्र-ध्वनिः; सूखे पत्तों की आवाज
आतनोति विस्तारयति; फैलाती है
स्पृशत (अतिरिक्त) छुओ (√स्पृश्, लोट्, मध्यम पुरुष, बहुवचन)
यत् (अतिरिक्त) क्योंकि
जननी (अतिरिक्त) माता (यहाँ मातृभूमि)
तरूणाम् (अतिरिक्त) वृक्षों की
शाखाकदम्ब (अतिरिक्त) शाखाओं का समूह (कदम्ब = समूह)

5.2 हिंदी अनुवाद

जहाँ (हल्दीघाटी में) वृक्षों की पंक्ति शाखाओं के समूह से उत्पन्न मर्मर ध्वनि को फैलाती है, मानो यही कह रही हो: “हे पराधीनता से प्रेम करने वाले कायरो! मुझे मत छुओ, क्योंकि आज भी (तुमने) माता (मातृभूमि) को स्वतन्त्र नहीं किया है।”

भाव

कवि ने वृक्षों का मानवीकरण किया है। सूखे पत्तों की सरसराहट को वह वृक्षों की वाणी मानता है, जो पराधीनता में सुख मानने वाले कायरों को धिक्कारती है। हल्दीघाटी की भूमि केवल स्वाभिमानी वीरों को ही अपने पास आने देना चाहती है।

5.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
अद्यापि अद्य + अपि (अ + अ = आ) दीर्घ सन्धि
यन्न यत् + न (त् → न्) व्यञ्जन सन्धि (वर्गीय प्रथम → पञ्चम)
यत्रेदमेव यत्र + इदम् (अ + इ = ए) + एव गुण सन्धि
गदतीव गदति + इव (इ + इ = ई) दीर्घ सन्धि
ततिस्तरूणाम् ततिः + तरूणाम् (विसर्ग → स्) विसर्ग सन्धि (सत्व) (अभ्यास 4 ग)
प्रिय-पारतन्त्र्याः प्रियम् पारतन्त्र्यम् येषां ते बहुव्रीहि समास
ततिः √तन् + क्तिन् कृत् प्रत्यय (अभ्यास 5 क)
विहिता वि + √धा + क्त + टाप् कृत् प्रत्यय (अभ्यास 5 ग)
स्पृशत √स्पृश्, लोट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन “मा” के साथ निषेध
आतनोति आ + √तन्, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन कर्ता: ततिः
कातराः, प्रिय-पारतन्त्र्याः पुंलिङ्ग, प्रथमा (सम्बोधन), बहुवचन विशेषण-विशेष्य (अभ्यास 7)

6 श्लोक 4: कुररी का विलाप

वीराग्रणीरभय-युद्धकलाकलापः
क्वाऽस्तेऽद्य हा! स तनयः सनयः प्रतापी।
अत्रत्य-निर्जनवनेऽथ यदा कदाचिद्
मातेव रोदिति सखे! कुररी नु काचित् ॥4॥

मूल पाठ, भास्वती पृष्ठ 56

श्लोक 4 का अन्वय

सखे! अथ अत्रत्य-निर्जनवने यदा कदाचित् काचित् कुररी नु माता इव रोदिति: “हा! वीराग्रणीः अभय-युद्धकलाकलापः सनयः प्रतापी सः तनयः अद्य क्व आस्ते?”

6.1 शब्दार्थ

पद पुस्तक का अर्थ / टिप्पणी
वीराग्रणीः वीरेषु अग्रणीः; वीरों में श्रेष्ठ
युद्धकलापः (पुस्तक का शीर्षपद) युद्धस्य कलायां कलापः; युद्धकला में निपुण (श्लोक में: युद्धकलाकलापः)
क्व कुत्र, कहाँ
आस्ते अस्ति, है
तनयः पुत्रः, पुत्र
सनयः नयेन सहितः सनयः; नीतिज्ञ
अत्रत्य यहाँ के
कुररी क्रौञ्च पक्षी
अभय (अतिरिक्त) निर्भय
हा (अतिरिक्त) हाय (खेदसूचक अव्यय)
प्रतापी (अतिरिक्त) प्रतापवाला, तेजस्वी
निर्जनवने (अतिरिक्त) सुनसान वन में
यदा कदाचित् (अतिरिक्त) जब कभी
रोदिति (अतिरिक्त) रोती है (√रुद्, लट्)
सखे (अतिरिक्त) हे मित्र (सखि शब्द, सम्बोधन)

6.2 हिंदी अनुवाद

हे मित्र! अब यहाँ के सुनसान वन में जब कभी कोई कुररी (क्रौञ्च पक्षी) माता की तरह रोती है (तो मानो कहती है): “हाय! वीरों में अग्रणी, निर्भय, युद्धकला में निपुण, नीतिज्ञ और प्रतापी वह पुत्र आज कहाँ है?”

भाव

कुररी की करुण पुकार को कवि एक माता का विलाप मानता है, जो अपने वीर पुत्र (राणा प्रताप) को खोजती है। यहाँ प्रताप के पाँच गुण गिनाए गए हैं: वीराग्रणी, अभय, युद्धकला में निपुण, सनय (नीतिज्ञ), प्रतापी।

6.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
वीराग्रणीरभय वीराग्रणीः + अभय (विसर्ग → र्) विसर्ग सन्धि (रत्व)
वीराग्रणीः वीर + अग्रणीः (अ + अ = आ); विग्रह: वीरेषु अग्रणीः दीर्घ सन्धि; सप्तमी तत्पुरुष
क्वाऽस्ते क्व + आस्ते (अ + आ = आ) दीर्घ सन्धि
आस्तेऽद्य आस्ते + अद्य (ए के बाद अ का पूर्वरूप) पूर्वरूप सन्धि
स तनयः सः + तनयः (व्यञ्जन से पहले “सः” का विसर्ग लुप्त) विसर्ग लोप
निर्जनवनेऽथ निर्जनवने + अथ (पूर्वरूप) पूर्वरूप सन्धि (अभ्यास 4 घ)
मातेव माता + इव (आ + इ = ए) गुण सन्धि
प्रतापी प्रताप + इनि (पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन) तद्धित प्रत्यय (अभ्यास 5 घ)
अत्रत्य अत्र + त्यप् तद्धित प्रत्यय
आस्ते √आस्, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन आत्मनेपद
रोदिति √रुद्, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन कर्ता: कुररी
प्रतापी → तनयः विशेषण → विशेष्य विशेषण-विशेष्य (अभ्यास 7)
सः (स) सर्वनाम, महाराणा प्रताप के लिए सर्वनाम

7 श्लोक 5: प्रकृति का पञ्चोपचार पूजन

पुष्पं फलं तदनु गन्धवहः समीरः
खद्योत-पंक्तिरमला च पिकालि-गीतिः।
अद्यापि यत्र सरल-प्रकृति-प्रणीतं
पञ्चोपचारमिव पूजनमस्ति मातुः ॥5॥

मूल पाठ, भास्वती पृष्ठ 56

श्लोक 5 का अन्वय

यत्र अद्य अपि पुष्पं, फलं, तदनु गन्धवहः समीरः, अमला खद्योत-पंक्तिः, पिकालि-गीतिः च (इति) सरल-प्रकृति-प्रणीतं मातुः पञ्चोपचारम् इव पूजनम् अस्ति।

7.1 शब्दार्थ

पद पुस्तक का अर्थ / टिप्पणी
गन्धवहः गन्धम् वहति, उपपद तत्पु.; वायु
खद्योत जुगनू
अमला शुद्धा, शुद्ध
पिकालिः पिकानाम् अलिः, ष. तत्पु.; कोकिल-पंक्तिः, कोयल की पंक्ति
पञ्चोपचारमिव पञ्चानाम् उपचाराणां समूहः, द्विगु स.
उपचारः सत्कारविधिः, सत्कार सामग्री
तदनु (अतिरिक्त) उसके बाद
समीरः (अतिरिक्त) वायु
गीतिः (अतिरिक्त) गान
सरल-प्रकृति-प्रणीतम् (अतिरिक्त) सरल (भोली) प्रकृति द्वारा किया गया
मातुः (अतिरिक्त) माता का (मातृ, षष्ठी एकवचन)

7.2 हिंदी अनुवाद

जहाँ आज भी फूल, फल, उसके बाद सुगन्ध ले जाने वाली वायु, जुगनुओं की निर्मल पंक्ति और कोयलों की पंक्ति का गान, (ये पाँचों मिलकर) सरल प्रकृति द्वारा किया गया माता (मातृभूमि) का पञ्चोपचार पूजन-सा है।

श्लोक 5: प्रकृति पाँच वस्तुओं से मातृभूमि का पञ्चोपचार पूजन करती है
श्लोक 5: प्रकृति पाँच वस्तुओं से मातृभूमि का पञ्चोपचार पूजन करती है
भाव

पूजा में पाँच उपचार (सत्कार की वस्तुएँ) चढ़ाए जाते हैं। कवि कहता है कि हल्दीघाटी में स्वयं प्रकृति ये पाँचों वस्तुएँ चढ़ाकर मातृभूमि की पूजा करती है: फूल, फल, सुगन्धित वायु, जुगनुओं की पंक्ति (दीपक जैसी) और कोयलों का गान।

7.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
तदनु तत् + अनु (त् → द्) व्यञ्जन सन्धि (वर्गीय प्रथम → तृतीय, जश्त्व) (अभ्यास 4 च)
पंक्तिरमला पंक्तिः + अमला (विसर्ग → र्) विसर्ग सन्धि (रत्व)
पञ्चोपचारम् पञ्च + उपचारम् (अ + उ = ओ); विग्रह: पञ्चानाम् उपचाराणां समूहः गुण सन्धि; द्विगु समास (पुस्तक)
गन्धवहः गन्धम् वहति उपपद तत्पुरुष (पुस्तक)
पिकालिः पिकानाम् अलिः षष्ठी तत्पुरुष (पुस्तक)
प्रणीतम् प्र + √नी + क्त कृत् प्रत्यय (अभ्यास 5 छ)
अस्ति √अस्, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन कर्ता: पूजनम्
अमला → खद्योत-पंक्तिः विशेषण → विशेष्य (स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन) विशेषण-विशेष्य (अभ्यास 7)
मातुः मातृ (ऋकारान्त स्त्रीलिङ्ग), षष्ठी, एकवचन सम्बन्ध

8 श्लोक 6: ‘श्रीराम’ बोलते तोते

नीलेन पक्ष-निवहेन खमाहसन्तः
चञ्च्वा फलानि विमलानि समञ्चयन्तः।
‘श्रीराम’ नाम मधुरं मधुरं क्वणन्तः
अद्यापि यत्र सुशुका विलसन्ति सन्तः ॥6॥

मूल पाठ, भास्वती पृष्ठ 57

श्लोक 6 का अन्वय

यत्र अद्य अपि नीलेन पक्ष-निवहेन खम् आहसन्तः, चञ्च्वा विमलानि फलानि समञ्चयन्तः, मधुरं मधुरं ‘श्रीराम’ नाम क्वणन्तः सन्तः सुशुकाः विलसन्ति।

8.1 शब्दार्थ

पद पुस्तक का अर्थ / टिप्पणी
पक्षनिवहेन पक्षाणां निवहेन, ष. तत्पु.; पंखों का समूह (से)
खम् आकाशम्; आकाश को
आहसन्तः ईषत् हसन्तः; तिरस्कृत करते हुए
समञ्चयन्तः सम् + अञ्च् + णिच् + शतृ; शोभयन्तः, चमकाते हुए
क्वणन्तः क्वण् + शतृ, पु. प्र. ब. व.; शब्दं कुर्वन्तः, शब्द करते हुए
सुशुकाः सुन्दराः कीराः; सुन्दर तोते
विलसन्ति शोभन्ते; सुशोभित होते हैं
चञ्च्वा (अतिरिक्त) चोंच से (चञ्चु, तृतीया एकवचन)
विमलानि (अतिरिक्त) निर्मल, स्वच्छ
सन्तः (अतिरिक्त) होते हुए (√अस् + शतृ)

8.2 हिंदी अनुवाद

जहाँ आज भी अपने नीले पंखों के समूह से आकाश का (मानो) उपहास करते हुए, चोंच से निर्मल फलों को चमकाते हुए, मधुर-मधुर ‘श्रीराम’ नाम बोलते हुए सुन्दर तोते शोभा पाते हैं।

भाव

तोतों के पंख आकाश से भी अधिक सुन्दर हैं, मानो वे आकाश पर हँस रहे हों। उनका ‘श्रीराम’ बोलना हल्दीघाटी को पवित्र और भक्तिमय बनाता है। तीन शतृ-प्रत्ययान्त पद (आहसन्तः, समञ्चयन्तः, क्वणन्तः) तोतों की तीन क्रियाएँ एक साथ दिखाते हैं।

8.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
सुशुका विलसन्ति सुशुकाः + विलसन्ति (आ के बाद विसर्ग, आगे घोष व्यञ्जन: विसर्ग लुप्त) विसर्ग सन्धि (लोप) (अभ्यास 4 ङ)
अद्यापि अद्य + अपि दीर्घ सन्धि
पक्षनिवहेन पक्षाणां निवहेन षष्ठी तत्पुरुष (पुस्तक)
आहसन्तः आ + √हस् + शतृ (पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन) कृत् प्रत्यय
हसन्तः √हस् + शतृ कृत् प्रत्यय (अभ्यास 5 ङ)
समञ्चयन्तः सम् + √अञ्च् + णिच् + शतृ कृत् प्रत्यय (पुस्तक)
क्वणन्तः √क्वण् + शतृ कृत् प्रत्यय (पुस्तक)
सन्तः √अस् + शतृ, पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन पदपरिचय (अभ्यास 8)
विलसन्ति वि + √लस्, लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन कर्ता: सुशुकाः
नीलेन → पक्ष-निवहेन विशेषण → विशेष्य (पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन) विशेषण-विशेष्य (अभ्यास 7)
क्वणन्तः → सुशुकाः विशेषण → विशेष्य (पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन) विशेषण-विशेष्य (अभ्यास 7)
विमलानि → फलानि विशेषण → विशेष्य (नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन) विशेषण-विशेष्य

9 श्लोक 7: प्रताप की अस्त्र-धारा

यत्र प्रताप-नृपतेः प्रकट-प्रतापा
एकाऽपि हन्त! शतधाऽभवदस्त्र-धारा।
युद्धेऽधिकोशमपि शत्रुवधे क्रमेण
ज्योत्स्ना तमःसहचरी चपलेति चित्रम् ॥7॥

मूल पाठ, भास्वती पृष्ठ 57

श्लोक 7 का अन्वय

यत्र प्रताप-नृपतेः प्रकट-प्रतापा अस्त्र-धारा एका अपि हन्त! शतधा अभवत्। (सा) युद्धे, अधिकोशम् अपि, शत्रुवधे (च) क्रमेण ज्योत्स्ना, तमःसहचरी, चपला इति चित्रम्।

9.1 शब्दार्थ

पद पुस्तक का अर्थ / टिप्पणी
शतधा अस्त्रधारा सौ प्रकार के अस्त्र (तलवार) की धारा
अधिकोशमपि कोशे इति; कोश (म्यान) में
ज्योत्स्ना चन्द्रिका, चाँदनी
सहचरी युगपद् अनुगामिनी; साथ चलने वाली
चपलेति चपला इति; बिजली
चित्रम् विचित्रम्; आश्चर्य की बात
प्रकट-प्रतापा (अतिरिक्त) जिसका प्रताप (तेज) प्रकट है
हन्त (अतिरिक्त) अहो (आश्चर्यसूचक अव्यय)
क्रमेण (अतिरिक्त) क्रम से, क्रमशः
तमः (अतिरिक्त) अन्धकार (तमस्)

9.2 हिंदी अनुवाद

जहाँ (हल्दीघाटी में) राजा प्रताप की प्रकट प्रताप वाली (तलवार की) धार एक होते हुए भी, अहो! सौ प्रकार की हो गई। आश्चर्य की बात है कि वह क्रम से युद्ध में चाँदनी (जैसी चमकती), म्यान में अन्धकार की सहचरी (अँधेरे में साथ रहने वाली) और शत्रुओं के वध में बिजली (जैसी चञ्चल) थी।

श्लोक 7: तीन स्थितियाँ और "क्रमेण" उनके तीन रूप
श्लोक 7: तीन स्थितियाँ और “क्रमेण” उनके तीन रूप
भाव

प्रताप इतनी तेज़ी से तलवार चलाते थे कि उनकी एक तलवार सौ तलवारों जैसी दिखती थी। “क्रमेण” बताता है कि तीनों स्थितियों के साथ तीनों उपमान क्रम से जुड़ते हैं। अभ्यास 1 (च) में “तमःसहचरी का कथिता?” का उत्तर इसी से: अस्त्रधारा।

9.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
एकाऽपि एका + अपि (आ + अ = आ) दीर्घ सन्धि
शतधाऽभवत् शतधा + अभवत् (आ + अ = आ) दीर्घ सन्धि
अभवदस्त्र अभवत् + अस्त्र (त् → द्) व्यञ्जन सन्धि (जश्त्व)
युद्धेऽधिकोशम् युद्धे + अधिकोशम् पूर्वरूप सन्धि
चपलेति चपला + इति (आ + इ = ए) गुण सन्धि
अधिकोशम् कोशे इति (पुस्तक का विग्रह) अव्ययीभाव समास
प्रकट-प्रतापा प्रकटः प्रतापः यस्याः सा बहुव्रीहि समास
अभवत् √भू, लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन कर्ता: अस्त्र-धारा
शतधा सौ प्रकार से (प्रकारवाचक अव्यय) अव्यय
तमः तमस् (सकारान्त नपुंसकलिङ्ग), प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; यहाँ “तमःसहचरी” का पूर्वपद पदपरिचय (अभ्यास 8)
प्रताप-नृपतेः नृपति (इकारान्त पुंलिङ्ग), षष्ठी, एकवचन सम्बन्ध

10 श्लोक 8: सैषा स्थली

सैषा स्थली चकित-चेतकचङ्क्रमाणां
सैषा स्थली कुटिलकुन्तपराक्रमाणाम्।
सैषा स्थली प्रियतमाऽप्यसुतोऽमराणां
सैषा स्थली भयकरी नर-पामराणाम् ॥8॥

मूल पाठ, भास्वती पृष्ठ 57

श्लोक 8 का अन्वय

सा एषा चकित-चेतकचङ्क्रमाणां स्थली (अस्ति)। सा एषा कुटिलकुन्तपराक्रमाणां स्थली। सा एषा अमराणाम् असुतः अपि प्रियतमा स्थली। सा एषा नर-पामराणां भयकरी स्थली।

10.1 शब्दार्थ

पद पुस्तक का अर्थ / टिप्पणी
चङ्क्रमाणाम् गति, घोड़े की टाप
कुन्तः भाला
कुटिलम् वक्रम्, टेढ़ा
असुतः असुभ्यः इति असुतः, असु + तसिल्; प्राणों से बढ़कर
अमराणां देवानाम्; देवताओं का
पामराणाम् नीचानां; नीचों का
सैषा (अतिरिक्त) वही यह (सा + एषा)
स्थली (अतिरिक्त) भूमि, स्थान
चकित (अतिरिक्त) चकित कर देने वाली
चेतक (अतिरिक्त) घोड़े का नाम (पुस्तक का अर्थ “घोड़े की टाप” बताता है कि चेतक घोड़ा है)
प्रियतमा (अतिरिक्त) सबसे अधिक प्रिय
भयकरी (अतिरिक्त) भय उत्पन्न करने वाली

10.2 हिंदी अनुवाद

यह वही भूमि है जो चेतक की चकित कर देने वाली चालों (टापों) की है। यह वही भूमि है जो टेढ़े भालों के पराक्रम की है। यह वही भूमि है जो देवताओं को प्राणों से भी बढ़कर प्रिय है। यह वही भूमि है जो नीच मनुष्यों के लिए भयानक है।

भाव

चारों पंक्तियाँ “सैषा स्थली” से शुरू होती हैं। यह दोहराव भूमि के गौरव पर ज़ोर देता है: यहाँ चेतक दौड़ा, यहाँ भाले चले; यह भूमि देवताओं को प्राणों से प्रिय है और कायरों-नीचों को डराती है। अभ्यास 2 (ङ) “हल्दीघाटी केषां स्थली अस्ति?” का उत्तर इसी श्लोक से है।

सामान्य ज्ञान

चेतक महाराणा प्रताप का घोड़ा था। पुस्तक घोड़े का स्वामी नहीं बताती, केवल “घोड़े की टाप” अर्थ देती है।

10.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
सैषा सा + एषा (आ + ए = ऐ) वृद्धि सन्धि
प्रियतमाऽपि प्रियतमा + अपि (आ + अ = आ) दीर्घ सन्धि
अप्यसुतः अपि + असुतः (इ → य्) यण् सन्धि
असुतोऽमराणाम् असुतः + अमराणाम्: पहले विसर्ग का उत्व (असुतो), फिर ओ के बाद अ का पूर्वरूप (ऽ) विसर्ग सन्धि (उत्व) + पूर्वरूप
असुतः असु + तसिल् (पुस्तक) तद्धित प्रत्यय (अव्यय, “से” का अर्थ)
प्रियतमा प्रिय + तमप् + टाप् तद्धित प्रत्यय
स्थली ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन पदपरिचय (अभ्यास 8)
भयकरी → स्थली विशेषण → विशेष्य विशेषण-विशेष्य

11 श्लोक 9: भूमि का हरित-हीरक कण्ठहार

वीक्ष्य प्रभाहसित-चारु-पुरन्दराणां
सङ्गं स नृत्यममलं शिखिसुन्दराणाम्
सम्भासते वरभुवः सुषमात्युदारः
हर्षाङ्कितो हरितहीरक-कण्ठहारः ॥9॥

मूल पाठ, भास्वती पृष्ठ 57

श्लोक 9 का अन्वय

प्रभाहसित-चारु-पुरन्दराणां शिखिसुन्दराणां सङ्गम् अमलं नृत्यं (च) वीक्ष्य, सुषमात्युदारः हर्षाङ्कितः सः वरभुवः हरितहीरक-कण्ठहारः सम्भासते।

11.1 शब्दार्थ

पद पुस्तक का अर्थ / टिप्पणी
वीक्ष्य वि + ईक्ष् + क्त्वा > ल्यप्; दृष्ट्वा, देखकर
पुरन्दराणां इन्द्राणां, श्रेष्ठ
हसितम् उपहसितम्; उपहास करना
नृत्यममलम् नृत्यम् + अमलम्; पवित्र नाच
सम्भासते सम्यक् भासते; चमकती है
वरभुवः वरा भूः वरभूः तस्याः; श्रेष्ठ भूमि का
सुषमाऽत्युदारः सुषमया अत्युदारः इति सुषमात्युदारः
हरितहीरकम् हरितं हीरकम्, कर्मधारय; हरा हीरा
प्रभा (अतिरिक्त) कान्ति, चमक
चारु (अतिरिक्त) सुन्दर
सङ्गम् (अतिरिक्त) साथ, समूह
शिखिसुन्दराणाम् (अतिरिक्त) सुन्दर मोरों का (शिखी = मोर)
हर्षाङ्कितः (अतिरिक्त) हर्ष से भरा हुआ
कण्ठहारः (अतिरिक्त) गले का हार

11.2 हिंदी अनुवाद

अपनी कान्ति से सुन्दर इन्द्रों का भी उपहास करने वाले सुन्दर मोरों का साथ और उनका निर्मल नृत्य देखकर, शोभा में अत्यन्त उदार, हर्ष से भरा हुआ वह श्रेष्ठ भूमि (भारतभूमि) का हरे हीरों वाला कण्ठहार (हल्दीघाटी) खूब चमकता है।

भाव

हरी-भरी हल्दीघाटी को कवि भारतभूमि के गले का हरे हीरों का हार कहता है। मोरों का नृत्य देखकर वह हार मानो प्रसन्न होकर और अधिक चमकने लगता है। अभ्यास 1 (ङ) और 2 (च) इसी श्लोक पर हैं।

11.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
वीक्ष्य वि + √ईक्ष् + ल्यप् (उपसर्ग होने से क्त्वा के स्थान पर ल्यप्) कृत् प्रत्यय
नृत्यममलम् नृत्यम् + अमलम् पदों का मेल (पुस्तक)
सुषमात्युदारः सुषमा + अत्युदारः (आ + अ = आ); अति + उदारः (इ → य्); विग्रह: सुषमया अत्युदारः दीर्घ + यण् सन्धि; तृतीया तत्पुरुष
हर्षाङ्कितः हर्ष + अङ्कितः (अ + अ = आ); विग्रह: हर्षेण अङ्कितः दीर्घ सन्धि; तृतीया तत्पुरुष
हर्षाङ्कितो हरित हर्षाङ्कितः + हरित (अ के बाद विसर्ग, आगे घोष व्यञ्जन: विसर्ग → उ, अ + उ = ओ) विसर्ग सन्धि (उत्व)
वरभुवः वरा भूः (कर्मधारय), षष्ठी एकवचन कर्मधारय समास
हरितहीरकम् हरितं हीरकम् कर्मधारय समास (पुस्तक)
शिखी शिखा + इनि (शिखा वाला = मोर) तद्धित प्रत्यय (अभ्यास 5 च)
सम्भासते सम् + √भास्, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन, आत्मनेपद पदपरिचय (अभ्यास 8)
भासमाना √भास् + शानच् + टाप् (इसी धातु से) कृत् प्रत्यय (अभ्यास 5 ख)

12 सारांश

12.1 पहला चरण: हल्दीघाटी की महिमा (श्लोक 1-2)

  • आर्यभूमि में हल्दिघाटी साकार स्वाधीनता के समान है
  • वह राणाप्रताप के बल-वीर्य से चमकती है; उसकी कोई उपमा नहीं; वह चमकती साड़ी जैसी है
  • प्रातःकाल पूर्व दिशा मुस्कुराती है, वायु नन्दन वन का पराग लाती है, तब घाटी सोने-सी शोभा धारण करती है

12.2 दूसरा चरण: प्रकृति का शोक और धिक्कार (श्लोक 3-4)

  • वृक्षों की मर्मर ध्वनि मानो कहती है: पराधीनता-प्रेमी कायरो, मुझे मत छुओ, माता आज भी स्वतन्त्र नहीं हुई
  • निर्जन वन में कुररी माता की तरह रोती है: वह वीर, नीतिज्ञ, प्रतापी पुत्र आज कहाँ है?

12.3 तीसरा चरण: प्रकृति की पूजा (श्लोक 5-6)

  • पुष्प, फल, सुगन्धित वायु, जुगनुओं की पंक्ति और कोयलों का गान: प्रकृति का पञ्चोपचार पूजन
  • नीले पंखों वाले सुन्दर तोते मधुर ‘श्रीराम’ नाम बोलते हुए शोभित होते हैं

12.4 चौथा चरण: पराक्रम की भूमि (श्लोक 7-9)

  • प्रताप की एक अस्त्र-धारा सौ प्रकार की (शतधा) हुई: युद्ध में चाँदनी, म्यान में अँधेरे की साथी, शत्रुवध में बिजली
  • “सैषा स्थली“: चेतक की टापों और भालों के पराक्रम की भूमि; देवों को प्राणों से प्रिय, नीचों को भयकारी
  • मोरों का नृत्य देखकर भूमि का हरित-हीरक कण्ठहार (हल्दीघाटी) हर्ष से चमकता है

13 चरित्र-चित्रण और चित्रण-शैली

13.1 महाराणा प्रताप

गुण पाठ का प्रमाण
स्वतन्त्रता के रक्षक हल्दिघाटी “स्वाधीनता मूर्तिमती” और “राणाप्रताप-बलवीर्यविभासमाना” (श्लोक 1); भूमिका: मुगल शासकों से आजीवन संघर्ष
वीर और निर्भय “वीराग्रणीः”, “अभय” (श्लोक 4)
युद्धकला में निपुण “युद्धकलाकलापः” (श्लोक 4); एक तलवार सौ जैसी (श्लोक 7)
नीतिज्ञ “सनयः” (श्लोक 4)
तेजस्वी “प्रतापी” (श्लोक 4), “प्रकट-प्रतापा” अस्त्र-धारा (श्लोक 7)
साधन कम, साहस अधिक भूमिका: अत्यधिक साधन-सम्पन्न न होने पर भी विशाल मुगल साम्राज्य से लोहा लेते रहे

13.2 हल्दीघाटी: संघर्ष की साक्षी

  • भूमिका के अनुसार कवि हल्दीघाटी के प्रत्येक कण को संघर्ष का साक्षी मानता है
  • इसीलिए प्रकृति के हर अंग में मानवीय भाव है: वृक्ष बोलते हैं (श्लोक 3), कुररी माता-सी रोती है (श्लोक 4), प्रकृति पूजा करती है (श्लोक 5), कण्ठहार हर्षित होता है (श्लोक 9)
  • पाठ में कोई पात्र-संवाद नहीं; कवि अपने मित्र को (“हे प्रिय!”, “सखे!”) सम्बोधित करता है
याद करेंपरिभाषा 3

मानवीकरण: प्रकृति की वस्तुओं (वृक्ष, पक्षी, दिशा) में मनुष्य जैसे भाव और क्रियाएँ दिखाना। जैसे “प्राची हसति” (पूर्व दिशा हँसती है), “ततिस्तरूणां गदतीव” (वृक्षों की पंक्ति मानो बोलती है)।

याद करेंपरिभाषा 4

पञ्चोपचार: पूजा की पाँच सत्कार-सामग्रियाँ (उपचार = सत्कारविधि, सत्कार सामग्री)। पाठ में प्रकृति के पाँच उपचार: पुष्प, फल, गन्धवह समीर, खद्योत-पंक्ति, पिकालि-गीति।

14 सूक्तियाँ

सूक्ति श्लोक अर्थ
स्वाधीनताऽऽर्यभुवि मूर्तिमती समाना 1 हल्दीघाटी आर्यभूमि में साकार स्वतन्त्रता जैसी है
मा कातराः! स्पृशत मां प्रिय-पारतन्त्र्याः! 3 पराधीनता से प्रेम करने वाले कायरो, मुझे मत छुओ
अद्यापि यन्न विहिता जननी स्वतन्त्रा। 3 (क्योंकि) आज भी माता (मातृभूमि) स्वतन्त्र नहीं की गई
क्वाऽस्तेऽद्य हा! स तनयः सनयः प्रतापी। 4 हाय! वह नीतिज्ञ, प्रतापी पुत्र आज कहाँ है?
सैषा स्थली भयकरी नर-पामराणाम्। 8 यही भूमि नीच मनुष्यों के लिए भयानक है

15 व्याकरण-सारणी (पूरा पाठ)

15.1 अभ्यास 4 के सन्धि-कार्य

प्रश्न पद सन्धि / विच्छेद सन्धि का नाम
(क) स्वाधीनतार्यभुवि स्वाधीनता + आर्यभुवि दीर्घ
(ख) दधाति + उषसि दधात्युषसि यण्
(ग) ततिस्तरूणाम् ततिः + तरूणाम् विसर्ग (सत्व)
(घ) निजर्नवने + अथ (पुस्तक में ऐसा छपा) निर्जनवनेऽथ पूर्वरूप
(ङ) सुशुका विलसन्ति सुशुकाः + विलसन्ति विसर्ग (लोप)
(च) तदनु तत् + अनु व्यञ्जन (जश्त्व)

15.2 पाठ की अन्य सन्धियाँ

हल्दीघाटी पाठ की सन्धियाँ
स्वर सन्धिदीर्घ: अद्यापि, गदतीव, शाटीव, क्वाऽस्ते, एकाऽपि, शतधाऽभवत्, प्रियतमाऽपि। गुण: मातेव, चपलेति, यत्रेदम्, पञ्चोपचारम्। वृद्धि: सैषा। यण्: दधात्युषसि, अप्यसुतः, अत्युदारः। पूर्वरूप: आस्तेऽद्य, निर्जनवनेऽथ, युद्धेऽधिकोशम्
व्यञ्जन सन्धिजश्त्व (त् से द्): तदनु, अभवदस्त्र। प्रथम से पञ्चम (त् से न्): यन्न
विसर्ग सन्धिरत्व: वायुर्यदा, वीराग्रणीरभय, पंक्तिरमला। सत्व: ततिस्तरूणाम्। उत्व: हर्षाङ्कितो हरित, असुतोऽमराणाम् (उत्व + पूर्वरूप)। लोप: सुशुका विलसन्ति, स तनयः

15.3 अभ्यास 5 के प्रकृति-प्रत्यय

प्रश्न पद प्रकृति प्रत्यय
(क) ततिः √तन् क्तिन्
(ख) भासमाना √भास् शानच् + टाप्
(ग) विहिता वि + √धा क्त + टाप्
(घ) प्रतापी प्रताप इनि
(ङ) हसन्तः √हस् शतृ
(च) शिखी शिखा इनि
(छ) प्रणीतम् प्र + √नी क्त

15.4 पाठ के समास

समस्तपद विग्रह समास
आर्यभूः (आर्यभुवि) आर्याणां भूः षष्ठी तत्पुरुष
प्रत्यहम् अहनि अहनि अव्ययीभाव
अधिकोशम् कोशे इति अव्ययीभाव
नन्दनजम् नन्दने जायते इति उपपद तत्पुरुष
गन्धवहः गन्धम् वहति उपपद तत्पुरुष
मतिमाननीयाम् मत्या माननीयाम् तृतीया तत्पुरुष
वीराग्रणीः वीरेषु अग्रणीः सप्तमी तत्पुरुष
पिकालिः पिकानाम् अलिः षष्ठी तत्पुरुष
पक्षनिवहेन पक्षाणां निवहेन षष्ठी तत्पुरुष
पञ्चोपचारम् पञ्चानाम् उपचाराणां समूहः द्विगु
प्रिय-पारतन्त्र्याः प्रियम् पारतन्त्र्यम् येषां ते बहुव्रीहि
वरभूः (वरभुवः) वरा भूः कर्मधारय
हरितहीरकम् हरितं हीरकम् कर्मधारय

15.5 अभ्यास 8: पदपरिचय

पद पदपरिचय
स्वाधीनता स्वाधीन + तल् प्रत्यय; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
माननीयाम् √मान् + अनीयर् प्रत्यय (+ टाप्); स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन
सन्तः √अस् + शतृ प्रत्यय; पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
तमः तमस् शब्द (सकारान्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (या द्वितीया) विभक्ति, एकवचन
सम्भासते सम् उपसर्ग + √भास् धातु, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन, आत्मनेपद
स्थली स्थली शब्द (ईकारान्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
माता मातृ शब्द (ऋकारान्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

15.6 अभ्यास 7: विशेषण-विशेष्य

विशेषण विशेष्य श्लोक
सुशोचिः शाटी 1
पारतन्त्र्याः (प्रिय-पारतन्त्र्याः) कातराः 3
प्रतापी तनयः 4
क्वणन्तः सुशुकाः 6
शतधा अस्रधारा (पुस्तक का रूप; श्लोक में अस्त्र-धारा) 7
नीलेन पक्षनिवहेन 6
अमला खद्योतपंक्तिः 5

15.7 अव्यय

अव्यय अर्थ अव्यय अर्थ
काचन (पुस्तक) कोई किल निश्चय से
नहि नहीं इव की तरह
यदा … तदा जब … तब प्रत्यहम् प्रतिदिन
मा मत (निषेध) अद्य, अपि आज, भी
यत्र जहाँ क्व कहाँ
हा, हन्त हाय, अहो अथ अब
तदनु उसके बाद शतधा सौ प्रकार से
क्रमेण क्रम से असुतः प्राणों से (बढ़कर)

16 योग्यताविस्तार: साहित्य में वीरों की परम्परा

साहित्ये समाजः प्रतिबिम्बितः भवेदिति। कविः स्वपरिवेशेन एवाप्लावितो भवति। काव्यकर्म कर्तुं कविः कल्पनामाश्रयति, ऐतिहासिकं वा वृत्तं परिवर्त्य चित्रयति। भारतं पराधीनतायाः मोचयितुं समये समये नैके वीराः स्वप्राणोत्सर्गं विहितवन्तः। एतादृशेषु महाभटेषु राणासांगा, महाराणाप्रतापः, लक्ष्मीबाई, तात्याटोपे इत्यादयोऽग्रगण्याः सन्ति।

योग्यताविस्तारः, भास्वती पृष्ठ 63

  • साहित्य में समाज प्रतिबिम्बित होता है; कवि अपने परिवेश से प्रभावित (आप्लावित) होता है
  • काव्य रचने के लिए कवि कल्पना का सहारा लेता है, या ऐतिहासिक वृत्त को बदलकर चित्रित करता है
  • भारत को पराधीनता से छुड़ाने के लिए अनेक वीरों ने प्राणों का उत्सर्ग किया
  • ऐसे महाभटों में अग्रगण्य: राणासांगा, महाराणाप्रताप, लक्ष्मीबाई, तात्याटोपे
  • अनेक कवियों ने ऐसे सेनानियों की कथाओं पर काव्य रचे; संस्कृत वाङ्मय में ऐसी रचनाओं की बड़ी परम्परा है
  • प्रमुख रचनाएँ: शिवराजविजयम्, भारतविजयम्
  • इन रचनाओं में स्वतन्त्रता की प्रेप्सा (प्राप्त करने की इच्छा) और हुतात्मा वीरों के प्रति श्रद्धा ससम्मान दिखाई गई है
योग्यताविस्तार में नाम
वीर (महाभट) राणासांगा, महाराणाप्रतापः, लक्ष्मीबाई, तात्याटोपे
संस्कृत रचनाएँ शिवराजविजयम्, भारतविजयम्
इस पाठ का ग्रन्थ प्रतापविजय (श्रीईशदत्तशास्त्री)
सभी परिभाषाएँ एक जगह
खण्डकाव्यकथा या जीवन के एक ही अंश का वर्णन करने वाला पद्य-काव्य (जैसे प्रतापविजय)
अन्वयश्लोक के पदों को गद्य के स्वाभाविक क्रम में लगाना
मानवीकरणप्रकृति की वस्तुओं में मनुष्य जैसे भाव और क्रियाएँ दिखाना
पञ्चोपचारपूजा की पाँच सत्कार-सामग्रियाँ; पाठ में पुष्प, फल, समीर, खद्योत-पंक्ति, पिकालि-गीति
त्वरित पुनरावृत्ति: परीक्षा से पहले की रात
  • पाठ: हल्दीघाटी; स्रोत: प्रतापविजय (खण्डकाव्य); लेखक: श्रीईशदत्तशास्त्री
  • भूमिका: राजस्थान में हल्दीघाटी पर प्रताप के मुट्ठी भर सैनिकों ने विशाल मुगल सेना को नाकों चने चबवाए
  • श्लोक 1: स्वाधीनता मूर्तिमती; साड़ी-सी हल्दिघाटी की जय। श्लोक 2: प्रातः सोने-सी शोभा
  • श्लोक 3: वृक्ष: “मा कातराः! स्पृशत मां”; श्लोक 4: कुररी (क्रौञ्च) माता-सी रोती है
  • श्लोक 5: पञ्चोपचार: पुष्प, फल, गन्धवह समीर, खद्योत-पंक्ति, पिकालि-गीति
  • श्लोक 6: तोते ‘श्रीराम’ बोलते; श्लोक 7: अस्त्र-धारा शतधा; ज्योत्स्ना, तमःसहचरी, चपला
  • श्लोक 8: सैषा स्थली (चेतक, कुन्त, अमर, पामर); श्लोक 9: हरितहीरक-कण्ठहारः
  • योग्यताविस्तार: राणासांगा, महाराणाप्रताप, लक्ष्मीबाई, तात्याटोपे; शिवराजविजयम्, भारतविजयम्
परीक्षा से पहले खुद को जाँचें
  • क्या मैं नौ श्लोकों का अन्वय और हिंदी अर्थ लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं श्लोक 3 में “मा” और “न” किस क्रिया से जुड़ते हैं, बता सकता हूँ?
  • क्या मैं प्रकृति के पाँच उपचार और श्लोक 7 के तीन उपमान क्रम से लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं अभ्यास 4 की छह सन्धियाँ और अभ्यास 5 के सात प्रत्यय बता सकता हूँ?
  • क्या मैं पाठ का स्रोत और लेखक संस्कृत वाक्य में लिख सकता हूँ?