Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 8 मदालसा Notes in Hindi

Contents hide
इस पाठ में आप सीखेंगे
  • पाठ का स्रोत और लेखिका: वेदकुमारी घई का रूपकसंग्रह “पुरन्ध्रीपञ्चकम्” (सन्दर्भग्रन्थ-रचयिता प्रश्न के लिए)
  • सातों नाट्यांशों का शुद्ध मूल पाठ, सरल हिंदी अनुवाद, पुस्तक के शब्दार्थ और व्याकरण-बिंदु
  • मदालसा, ऋतध्वज और कुण्डला का चरित्र-चित्रण और “कः कं प्रति कथयति”
  • पाठ की सूक्तियाँ और उनके भावार्थ (SQP 2026-27 में इसी पाठ की पंक्तियाँ आई हैं)
  • योग्यताविस्तार का लोरी-श्लोक “शुद्धोऽसि बुद्धोऽसि…” अन्वय सहित
  • पुस्तक के “शब्दार्थाः टिप्पण्यश्च” के सभी 53 पद, नाट्यांश के अनुसार बँटे हुए
  • पाठ के क्त्वा, ल्यप्, तुमुन्, क्त, क्तवतु, शानच्, तव्यत् प्रत्यय, सन्धि और समास एक सारणी में
वेदकुमारी घईपुरन्ध्रीपञ्चकम्तृतीय रूपकऋतध्वजःमदालसाकुण्डलातुम्बरुःविश्वावसुःब्रह्मवादिनीगृहस्थाश्रमप्रयोगशालात्रिवर्गःनारी अस्मिता

1 पाठ-परिचय: स्रोत, लेखिका और विषय

पुस्तक पाठ के आरंभ में हिंदी में यह परिचय देती है:

प्रस्तुत पाठ जम्मूविश्वविद्यालय से अवकाश प्राप्त आचार्या वेदकुमारी घई द्वारा रचित ‘पुरन्ध्रीपञ्चकम्’ नामक रूपकसंग्रह से संकलित किया गया है। ‘पुरन्ध्रीपञ्चकम्’ आधुनिकनाट्यपरम्परा में एक सामयिक विषयों से सम्बन्धित रोचक एवं शिक्षाप्रद रूपकों का संग्रह है। प्रस्तुत पाठ में ‘पुरन्ध्रीपञ्चकम्’ के तृतीय रूपक ‘मदालसा’ के कुछ अंशो का संकलन किया गया है, जिसमें राजकुमार ऋतध्वज तथा मदालसा के संवाद के माध्यम से राजकुमारी मदालसा के स्वाभिमान एवं नारी अस्मिता का एक नए परिप्रेक्ष्य में सुन्दर चित्रण किया गया है।

पाठ-परिचय, भास्वती पृष्ठ 64

  • यह पाठ आचार्या वेदकुमारी घई की रचना से लिया गया है
  • वे जम्मू विश्वविद्यालय से अवकाश प्राप्त (सेवानिवृत्त) आचार्या हैं
  • उनके रूपकसंग्रह (नाटकों के संग्रह) का नाम “पुरन्ध्रीपञ्चकम्” है
  • यह संग्रह आधुनिक नाट्यपरम्परा में सामयिक विषयों से जुड़े रोचक और शिक्षाप्रद रूपकों का संग्रह है
  • इसी संग्रह का तृतीय (तीसरा) रूपक “मदालसा” है, जिसके कुछ अंश इस पाठ में हैं
  • विषय: ऋतध्वज और मदालसा के संवाद से मदालसा के स्वाभिमान और नारी अस्मिता (स्त्री की पहचान और आत्मसम्मान) का नए दृष्टिकोण से चित्रण
बिंदु तथ्य (पुस्तक के अनुसार)
पाठ मदालसा, अष्टमः पाठः (भास्वती द्वितीयो भागः)
रचयित्री (लेखिका) आचार्या वेदकुमारी घई
सन्दर्भग्रन्थ (स्रोत) पुरन्ध्रीपञ्चकम् (रूपकसंग्रह)
संग्रह में स्थान तृतीय रूपक “मदालसा” के कुछ अंश
विधा रूपक (नाटक), संवाद-शैली; अंत में योग्यताविस्तार में एक श्लोक
मुख्य पात्र ऋतध्वजः, मदालसा, कुण्डला
मुख्य भाव राजकुमारी मदालसा के स्वाभिमान एवं नारी अस्मिता का नए परिप्रेक्ष्य में चित्रण
परीक्षा संकेत

कक्षा 12 Core के प्रश्नपत्र में “पाठों के सन्दर्भग्रन्थ और रचयिता” पूछे जाते हैं। संस्कृत में उत्तर ऐसे लिखें: “मदालसा” इति पाठः “पुरन्ध्रीपञ्चकम्” इति रूपकसङ्ग्रहात् सङ्कलितः। अस्य रचयित्री आचार्या वेदकुमारी घई अस्ति।

याद करेंपरिभाषा 1

रूपक: दृश्य काव्य, यानी ऐसी रचना जो मंच पर अभिनय के लिए लिखी जाए (नाटक)। “पुरन्ध्रीपञ्चकम्” ऐसे रूपकों का संग्रह है। (परिभाषा: सामान्य ज्ञान; पुस्तक केवल “रूपकसंग्रह” कहती है)

2 पाठ एक नज़र में: पात्र और घटनाक्रम (विस्तार: सारांश, खंड 11)

पात्र परिचय (पाठ से)
ऋतध्वजः महाराज शत्रुजित् का पुत्र, राजकुमार (“महाराजस्य शत्रुजितः पुत्रः ऋतध्वजः”)
मदालसा राजकुमारी, गन्धर्वकन्या, “सर्वविद्यानिष्णाता” (सब विद्याओं में निपुण); गन्धर्वराज (विश्वावसु) की पुत्री
कुण्डला मदालसा की सखी
गन्धर्वराज विश्वावसु जिनके राजोद्यान में दृश्य घटता है; मदालसा के पिता (उल्लेख मात्र)
तुम्बरु कुलगुरु, जिन्होंने योग्य वर ढूँढने की सलाह दी (उल्लेख मात्र)
युधिष्ठिर, द्रौपदी उदाहरण: युधिष्ठिर ने द्रौपदी को जुए में हार दिया
हरिश्चन्द्र, शैव्या, रोहित उदाहरण: हरिश्चन्द्र ने पत्नी शैव्या और पुत्र रोहित को बाज़ार में बेच दिया
1उद्यान में ऋतध्वज (नाट्यांश 1)
↓
2विद्या और विनय की चर्चा (नाट्यांश 2)
↓
3ब्रह्मवादिनी बनने का निश्चय (नाट्यांश 2)
↓
4लता-सहकार उपमा, स्वाभिमान (नाट्यांश 3)
↓
5युधिष्ठिर, हरिश्चन्द्र, प्रयोगशाला (नाट्यांश 4)
↓
6ऋतध्वज का प्रवेश और तर्क (नाट्यांश 5)
↓
7प्रस्ताव स्वीकृत, कुण्डला का उपदेश (नाट्यांश 5-6)
↓
8लक्ष्मी दासी, सौत नहीं (नाट्यांश 7)
चित्र 1: मदालसा पाठ के पात्र और उनका आपसी संबंध
चित्र 1: मदालसा पाठ के पात्र और उनका आपसी संबंध

3 नाट्यांश 1: राजोद्यान में ऋतध्वज

(ततः प्रविशति प्रकृतिसौन्दर्यमवलोकयन् महाराजस्य शत्रुजितः पुत्रः ऋतध्वजः)

ऋतध्वजः – अहो! शोभनं गन्धर्वराजविश्वावसोः राजोद्यानम्। आम्रमञ्जरीणां परां शोभां दृष्ट्वा कोकिलानां च मधुरवचांसि श्रुत्वा कस्य यूनो हृदयं सहसा उत्कण्ठितं न भविष्यति?
वामपार्श्वे रमणीनामालाप इव श्रूयते। अत्रैव स्थित्वा श्रोष्यामि।

मूल पाठ, नाट्यांश 1 (पृष्ठ 65)

3.1 हिंदी अनुवाद

  • (तब प्रकृति की सुंदरता को देखता हुआ महाराज शत्रुजित् का पुत्र ऋतध्वज प्रवेश करता है)
  • ऋतध्वज: अहा! गन्धर्वराज विश्वावसु का राजोद्यान (राजा का बगीचा) बहुत सुंदर है
  • आम की मंजरियों (बौरों) की अत्यधिक शोभा देखकर और कोयलों के मधुर वचन (कूक) सुनकर किस युवक का हृदय अचानक उत्कंठित (उत्सुक) नहीं होगा?
  • बाईं ओर स्त्रियों का वार्तालाप-सा सुनाई दे रहा है
  • यहीं ठहरकर सुनूँगा

3.2 शब्दार्थ

पद पुस्तक का टिप्पण हिंदी अर्थ
राजोद्यानम् राज + उद्यानम्, राज्ञः उद्यानम्, षष्ठीतत्पुरुषः राजा का उद्यान
आम्रमञ्जरीणाम् आम्रस्य मञ्जरी आम्रमञ्जरी तासां मञ्जरीणाम् आम की बौरों का
मधुरवचांसि मधुराणि वचांसि, कर्मधारय मधुर वचनों को
यूनः युवन् शब्द, ष.ए.व., तरुणस्य युवक का
रमणीनाम् स्त्रीणाम् युवतियों का
आलाप इव आलापः + इव वार्तालाप सा
श्रूयते श्रु + कर्म वा. लट्, प्र.पु.ए.व. सुना जाता है
स्थित्वा स्था + क्त्वा ठहरकर
उत्कण्ठितम् (अतिरिक्त) उत्सुकम् उत्सुक, बेचैन
वामपार्श्वे (अतिरिक्त) वामे पार्श्वे बाईं ओर

3.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
अवलोकयन् अव + √लोक् + शतृ शतृ प्रत्यय (देखता हुआ), पुं. प्रथमा ए.व.
प्रविशति प्र + √विश् लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
दृष्ट्वा √दृश् + क्त्वा क्त्वा प्रत्यय (अभ्यास 5)
श्रुत्वा √श्रु + क्त्वा क्त्वा प्रत्यय (अभ्यास 5)
यूनो हृदयम् यूनः + हृदयम् विसर्ग सन्धि (उत्व: अः के बाद मृदु व्यञ्जन ह, विसर्ग ओ बना)
राजोद्यानम् राज + उद्यानम् गुण स्वर सन्धि (अ + उ = ओ)
आलाप इव आलापः + इव विसर्ग सन्धि (अः के बाद अ से भिन्न स्वर, विसर्ग का लोप)
अत्रैव अत्र + एव वृद्धि स्वर सन्धि (अ + ए = ऐ)
भविष्यति √भू लृट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
श्रोष्यामि √श्रु लृट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
सहसा, च, इव अचानक, और, जैसा अव्यय

4 नाट्यांश 2: विद्या, विनय और ब्रह्मवादिनी बनने का निश्चय

कुण्डला – सखि मदालसे! त्वं तु केवलं विद्याध्ययने एव रता, कियन्तं कालं यावत् ब्रह्मचर्यव्रतं धारयिष्यसि?

मदालसा – ज्ञानोदधिस्तु अनन्तपारो गभीरश्च। मया सागरतटे स्थित्वा कतिपयबिन्दव एव प्राप्ता अद्यावधि।

कुण्डला – विनयशीले! विद्या ददाति विनयम्, अत एव एवं भणसि। कुलगुरु-तुम्बरुमहाभागैस्तु गन्धर्वराजाय अन्यदेव सूचितम्।

मदालसा – किं श्रुतं त्वया यद् गुरुवर्यैः माम् अधिकृत्य पित्रे कथितम्?

कुण्डला – अथ किम्। राजकुमारी मदालसा सर्वविद्यानिष्णाता जाता, परं तया स्वयं वरः न प्राप्तः, अतः तस्यै योग्यवरस्य अन्वेषणं कार्यम् इत्यासीद् गुरुपादानां मतम्।

मदालसा – (हसित्वा) नहि जानन्ति ते यदहं तु विवाहबन्धनं स्वीकर्तुं न इच्छामि।

कुण्डला – किं करिष्यसि तदा।

मदालसा – ब्रह्मवादिनी भविष्यामि। आचार्येतिपदं प्राप्य शिष्येभ्यः जीवनकलां शिक्षयिष्यामि।

मूल पाठ, नाट्यांश 2 (पृष्ठ 65)

4.1 हिंदी अनुवाद

  • कुण्डला: सखी मदालसा! तुम तो केवल विद्या पढ़ने में ही लगी रहती हो, कितने समय तक ब्रह्मचर्य का व्रत धारण करोगी?
  • मदालसा: ज्ञान का सागर तो अनंत (जिसका ओर-छोर नहीं) और गहरा है
  • मैंने सागर के तट पर ठहरकर आज तक कुछ बूँदें ही पाई हैं
  • कुण्डला: विनयशील सखी! विद्या विनय देती है, इसीलिए तुम ऐसा कहती हो
  • पर कुलगुरु तुम्बरु जी ने तो गन्धर्वराज को कुछ और ही सूचित किया है
  • मदालसा: क्या तुमने सुना कि गुरुजी ने मेरे बारे में पिताजी से क्या कहा?
  • कुण्डला: और क्या! गुरुजी का मत था कि राजकुमारी मदालसा सब विद्याओं में निपुण हो गई है
  • परंतु उसने स्वयं वर नहीं पाया (चुना), इसलिए उसके लिए योग्य वर की खोज करनी चाहिए
  • मदालसा: (हँसकर) वे नहीं जानते कि मैं तो विवाह-बंधन स्वीकार करना नहीं चाहती
  • कुण्डला: तब क्या करोगी?
  • मदालसा: ब्रह्मवादिनी बनूँगी; “आचार्या” का पद पाकर शिष्यों को जीवन-कला सिखाऊँगी
याद करेंपरिभाषा 2

ब्रह्मवादिनी: “ब्रह्म वदितुं शीलं यस्याः सा”, यानी जिसका स्वभाव ब्रह्म (वेदान्त) की चर्चा करना है; वेदान्त में निपुण स्त्री। (पुस्तक का टिप्पण)

4.2 शब्दार्थ

पद पुस्तक का टिप्पण हिंदी अर्थ
रता रम् + क्त, स्त्री.प्र.ए.व. संलग्न, तत्पर
कियन्तम् कियत् द्वि.ए.व. कितने
अनन्तपारो न अन्तपारौ यस्य सः, ब.व्री. समास आदि अन्त रहित
गभीरश्च गभीरः + च गंभीर (और)
कतिपयबिन्दवः कतिपये बिन्दवः, कर्मधारय कुछ अंश
सूचितम् सूच् + क्त, निवेदितम् सूचित किया
सर्वविद्यानिष्णाता सर्वासु विद्यासु निष्णाता, तत्पु. सभी विद्याओं में निपुण
जाता जन् + क्त, स्त्री. प्र. ए.व. हो गई है
अन्वेषणम् अनु + इष् + ल्युट्, नपुं. प्र.ए.व., गवेषणम् खोज
ब्रह्मवादिनी ब्रह्म वदितुं शीलं यस्याः सा, ब्रह्मन् + वद् + णिच् + णिनि, स्त्री., प्र.ए.व. वेदान्त में निपुण
प्राप्य प्र + आप् + क्त्वा + ल्यप्, अधिगत्य पाकर
शिक्षयिष्यामि शिक्ष + णिच्, लृट्, उ.पु., ए.व. शिक्षा दूँगी
ज्ञानोदधिः (अतिरिक्त) ज्ञानसागरः ज्ञान का सागर
अद्यावधि (अतिरिक्त) अद्यपर्यन्तम् आज तक
भणसि (अतिरिक्त) वदसि कहती हो
गुरुपादानाम् (अतिरिक्त) गुरूणाम् (आदरार्थे) पूज्य गुरुजी का

4.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
विद्याध्ययने विद्या + अध्ययने दीर्घ स्वर सन्धि (आ + अ = आ)
ज्ञानोदधिस्तु ज्ञानोदधिः + तु विसर्ग सन्धि (सत्व: विसर्ग के बाद त्, विसर्ग स् बना)
ज्ञानोदधिः ज्ञान + उदधिः गुण स्वर सन्धि (अ + उ = ओ)
अनन्तपारो गभीरः अनन्तपारः + गभीरः विसर्ग सन्धि (उत्व)
गभीरश्च गभीरः + च विसर्ग सन्धि (विसर्ग के बाद च्, विसर्ग श् बना)
कतिपयबिन्दव एव कतिपयबिन्दवः + एव विसर्ग सन्धि (विसर्ग का लोप)
अत एव अतः + एव विसर्ग सन्धि (विसर्ग का लोप)
अद्यावधि अद्य + अवधि दीर्घ स्वर सन्धि
अन्यदेव अन्यत् + एव व्यञ्जन सन्धि (जश्त्व: त् → द्)
यदहम् यत् + अहम् व्यञ्जन सन्धि (जश्त्व: त् → द्)
इत्यासीद् इति + आसीत् यण् स्वर सन्धि (इ → य्)
आचार्येतिपदम् आचार्या + इति + पदम् गुण स्वर सन्धि (आ + इ = ए)
सागरतटे सागरस्य तटे षष्ठी तत्पुरुष समास
स्थित्वा, हसित्वा √स्था + क्त्वा, √हस् + क्त्वा क्त्वा प्रत्यय
अधिकृत्य अधि + √कृ + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय (अभ्यास 5)
प्राप्य प्र + √आप् + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय
स्वीकर्तुम् स्वी + √कृ + तुमुन् तुमुन् प्रत्यय (अभ्यास 5)
कथितम्, सूचितम् √कथ् + क्त, √सूच् + क्त क्त प्रत्यय
कार्यम् √कृ + ण्यत् ण्यत् प्रत्यय (करना चाहिए)
धारयिष्यसि √धृ + णिच् लृट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
भणसि √भण् लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
भविष्यामि √भू लृट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
पित्रे पितृ चतुर्थी विभक्ति, एकवचन (पिता के लिए/को)
तस्यै तद् (स्त्रीलिङ्ग) चतुर्थी विभक्ति, एकवचन (मदालसा के लिए)
शिष्येभ्यः शिष्य चतुर्थी विभक्ति, बहुवचन
यावत्, अथ किम्, नहि, तदा तक, और क्या, नहीं, तब अव्यय

5 नाट्यांश 3: लता और सहकार, “संकेतों पर नहीं नाचूँगी”

कुण्डला – जाने तेऽभिरुचिम् अध्ययने अध्यापने च। परं यथा लतेयं सहकारमवलम्बते तथैव नारी जीवनयात्रायां कमपि सहचरम् अपेक्षते यः तस्याः अवलम्बनं स्यात्।

मदालसा – नास्ति मत्कृते आवश्यकता अवलम्बनस्य। स्वयं समर्था जीवनपथे चलितुमहं न कस्यापि सङ्केतैः नर्तितुं पारयामि।

कुण्डला – नर्तिष्यसि तदा एकाकिनी एव।

मदालसा – (विहस्य) यदि त्वं शीघ्रमेव पतिगृहं गमिष्यसि तदा एकाकिनी भविष्यामि, परं एकः उपायः अपि चिन्तितः मया।

कुण्डला – कः उपायः?

मदालसा – सङ्गीतसाहित्यमाध्यमेन ब्रह्मविद्यां सरसां विधाय बहुभ्यः शिशुभ्यः शिक्षणं प्रदास्यामि।

मूल पाठ, नाट्यांश 3 (पृष्ठ 65-66)

5.1 हिंदी अनुवाद

  • कुण्डला: पढ़ने और पढ़ाने में तुम्हारी रुचि (लगन) मैं जानती हूँ
  • परंतु जैसे यह लता आम के पेड़ (सहकार) का सहारा लेती है, वैसे ही नारी जीवन-यात्रा में किसी साथी की अपेक्षा करती है, जो उसका सहारा हो
  • मदालसा: मेरे लिए सहारे की आवश्यकता नहीं है
  • जीवन-पथ पर चलने में मैं स्वयं समर्थ हूँ; मैं किसी के भी संकेतों (इशारों) पर नाच नहीं सकती
  • कुण्डला: तब तो अकेली ही नाचोगी
  • मदालसा: (हँसकर) यदि तुम जल्दी ही पति के घर चली जाओगी, तो मैं अकेली हो जाऊँगी
  • परंतु मैंने एक उपाय भी सोच रखा है
  • कुण्डला: कौन-सा उपाय?
  • मदालसा: संगीत और साहित्य के माध्यम से ब्रह्मविद्या को सरस (रसयुक्त, रोचक) बनाकर बहुत-से बच्चों को शिक्षा दूँगी

5.2 शब्दार्थ

पद पुस्तक का टिप्पण हिंदी अर्थ
तेऽभिरुचिम् ते + अभिरुचिम् तुम्हारी लगन को
अध्ययने अधि + इ + ल्युट्, स.ए.व., पठने पढ़ने में
अध्यापने अधि + इ + णिच् + ल्युट्, स.ए.व., पाठने पढ़ाने में
अपेक्षते अप + ईक्ष, लट् प्र.पु.ए.व. आवश्यकता का अनुभव करती है
जीवनपथे जीवनस्य पन्थाः जीवनपथः, ष.तत्पु., तस्मिन्, जीवन मार्गे जीवन के रास्ते पर
नर्तितुम् नृत् + तुमुन् नाचने के लिए
एकाकिनी एकाकिन्, स्त्री. प्र.ए.व. अकेली
सरसाम् रसेन सहितां, बहुव्रीहि समास रसयुक्त
विधाय वि + धा + क्त्वा, ल्यप्, कृत्वा करके
सहकारम् (अतिरिक्त) आम्रवृक्षम् आम के पेड़ को
सङ्केतैः (अतिरिक्त) इङ्गितैः इशारों से
पारयामि (अतिरिक्त) शक्नोमि सकती हूँ

5.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
तेऽभिरुचिम् ते + अभिरुचिम् पूर्वरूप स्वर सन्धि (ए + अ = एऽ)
लतेयम् लता + इयम् गुण स्वर सन्धि (आ + इ = ए)
तथैव तथा + एव वृद्धि स्वर सन्धि (आ + ए = ऐ)
नास्ति न + अस्ति दीर्घ स्वर सन्धि
कस्यापि कस्य + अपि दीर्घ स्वर सन्धि
चलितुम् √चल् + तुमुन् तुमुन् प्रत्यय
नर्तितुम् √नृत् + तुमुन् तुमुन् प्रत्यय (अभ्यास 5)
विहस्य वि + √हस् + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय
विधाय वि + √धा + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय (अभ्यास 5)
चिन्तितः √चिन्त् + क्त क्त प्रत्यय
पतिगृहम् पत्युः गृहम् षष्ठी तत्पुरुष समास
ब्रह्मविद्याम् ब्रह्मणः विद्याम् षष्ठी तत्पुरुष समास
स्यात् √अस् विधिलिङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
नर्तिष्यसि, गमिष्यसि √नृत्, √गम् लृट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
प्रदास्यामि प्र + √दा लृट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
बहुभ्यः शिशुभ्यः शिशु चतुर्थी विभक्ति, बहुवचन
यथा … तथैव, यदि … तदा जैसे … वैसे ही, यदि … तब अव्यय (जोड़े में)
परीक्षा संकेत

कुण्डला का तर्क एक उपमा पर टिका है: लता : सहकार (आम का पेड़) = नारी : सहचर। मदालसा का उत्तर उसके स्वाभिमान की सबसे प्रसिद्ध पंक्ति है: “न कस्यापि सङ्केतैः नर्तितुं पारयामि।”

6 नाट्यांश 4: युधिष्ठिर, हरिश्चन्द्र और गृहस्थाश्रम-प्रयोगशाला

कुण्डला – गृहस्थाश्रमं प्रविश्य स्वशिशूनां चरित्रनिर्माणं मातुरराधीनम्। तत्र का विचारणा?

मदालसा – यथाहं पश्यामि पुरुषः भार्यायां स्वाधिपत्यं स्थापयति। द्रौपदीं स्वीयां सम्पत्तिं मन्यमानः युधिष्ठिरः तां द्यूते हारितवान्, यथा सा निर्जीवं वस्तु आसीत्।

कुण्डला – निर्जीवं तु नासीत्, परं युधिष्ठिरस्य एषा एव चिन्तनसरणिः आसीत् इति प्रतीयते।

मदालसा – हरिश्चन्द्रः स्वपत्नीं शैव्यां, पुत्रं रोहितं च जनसङ्कुले आपणे विक्रीतवान्। नास्ति मे मनोरथः ईदृशं पत्नीपदमङ्गीकर्तुम्।

कुण्डला – कटुसत्यं खल्वेतत्। परं सखि! अस्मिन् संसारे विभिन्नप्रकृतिकाः पुरुषा वसन्ति। स्वप्रकृत्यनुकूलः वरः अपि प्राप्यते। त्वं तु नवनवोन्मेषशालिन्या प्रतिभया विहितैः नूतनैः प्रयोगैः अस्मान् सर्वान् विस्मापयसि। गृहस्थाश्रमोऽपि एका प्रयोगशाला, यस्यां त्वं स्वज्ञानविज्ञानयोः प्रयोगं कर्तुं शक्ष्यसि।

मदालसा – कुण्डले! दुर्लभो जनः ईदृशः, यः गृहस्थप्रयोगशालायां स्वपत्न्यै स्वतन्त्रतां दद्यात्।

मूल पाठ, नाट्यांश 4 (पृष्ठ 66)

6.1 हिंदी अनुवाद

  • कुण्डला: गृहस्थाश्रम में प्रवेश करके अपने बच्चों का चरित्र-निर्माण माता के ही अधीन होता है; उसमें क्या सोचना?
  • मदालसा: जैसा मैं देखती हूँ, पुरुष पत्नी पर अपना अधिकार (स्वामित्व) जमाता है
  • द्रौपदी को अपनी संपत्ति मानते हुए युधिष्ठिर ने उसे जुए में हरवा दिया, मानो वह कोई निर्जीव वस्तु थी
  • कुण्डला: निर्जीव तो नहीं थी, परंतु लगता है कि युधिष्ठिर की यही सोच (विचारधारा) थी
  • मदालसा: हरिश्चन्द्र ने अपनी पत्नी शैव्या और पुत्र रोहित को भीड़ से भरे बाज़ार में बेच दिया
  • ऐसा पत्नी-पद स्वीकार करने की मेरी इच्छा नहीं है
  • कुण्डला: यह कड़वा सच है। परंतु सखी! इस संसार में भिन्न-भिन्न स्वभाव वाले पुरुष रहते हैं
  • अपने स्वभाव के अनुकूल वर भी मिल जाता है
  • तुम तो नई-नई चमक (सूझ) वाली प्रतिभा से किए गए नए प्रयोगों से हम सबको आश्चर्यचकित करती हो
  • गृहस्थाश्रम भी एक प्रयोगशाला है, जिसमें तुम अपने ज्ञान और विज्ञान का प्रयोग कर सकोगी
  • मदालसा: कुण्डला! ऐसा व्यक्ति दुर्लभ है, जो गृहस्थ-प्रयोगशाला में अपनी पत्नी को स्वतंत्रता दे

6.2 शब्दार्थ

पद पुस्तक का टिप्पण हिंदी अर्थ
स्वाधिपत्यम् स्वस्य आधिपत्यम्, ष.तत्पु. अपना स्वामित्व
हारितवान् हृ + णिच् + क्तवत्, पु.प्र.ए.व. हरवा दिया
युधिष्ठिरस्य युधि + स्थिरः, युधिष्ठिरः अलुक् तत्पु., तस्य युधिष्ठिर का
सरणिः मार्गः रास्ता
प्रतीयते प्रति + इ, कर्मवाच्य, लट् प्र.पु.ए.व., प्रतीतो भवति प्रतीत होता है
जनसङ्कुले जनैः सङ्कुले, तृ.तत्पु. भीड़ से भरे हुए
विभिन्नप्रकृतिकाः विभिन्ना प्रकृतिः येषां ते, ब.व्री., भिन्नस्वभावः भिन्न-भिन्न स्वभाव वाले
स्वप्रकृत्यनुकूलः स्वप्रकृति + अनुकूलः, स्वस्य प्रकृत्या अनुकूलः अपने अनुकूल स्वभाव वाला
नवनवोन्मेषशालिन्या नवनवेन उन्मेषेण शालते या सा तया नई नई चमकवाली (से)
विस्मापयसि वि + स्मि + णिच् + लट्, म.पु., ए.व., चकितम् करोषि आश्चर्यचकित कर रही हो
शक्ष्यसि शक् + लृट्, म.पु.ए.व. समर्थ होगी (सकोगी)
द्यूते (अतिरिक्त) अक्षक्रीडायाम् जुए में
आपणे (अतिरिक्त) हट्टे बाज़ार में
मनोरथः (अतिरिक्त) इच्छा इच्छा, अभिलाषा

6.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
प्रविश्य प्र + √विश् + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय
मन्यमानः √मन् + शानच् शानच् प्रत्यय (मानता हुआ), अभ्यास 5
विक्रीतवान् वि + √क्री + क्तवतु क्तवतु प्रत्यय, पुं. प्रथमा ए.व.
अङ्गीकर्तुम्, कर्तुम् अङ्गी + √कृ + तुमुन्, √कृ + तुमुन् तुमुन् प्रत्यय (अभ्यास 5: कर्तुम्)
यथाहम् यथा + अहम् दीर्घ स्वर सन्धि
स्वाधिपत्यम् स्व + आधिपत्यम् दीर्घ स्वर सन्धि
नासीत् न + आसीत् दीर्घ स्वर सन्धि
खल्वेतत् खलु + एतत् यण् स्वर सन्धि (उ → व्)
स्वप्रकृत्यनुकूलः स्वप्रकृति + अनुकूलः यण् स्वर सन्धि (इ → य्)
पुरुषा वसन्ति पुरुषाः + वसन्ति विसर्ग सन्धि (आः के बाद मृदु व्यञ्जन, विसर्ग का लोप)
गृहस्थाश्रमोऽपि गृहस्थाश्रमः + अपि विसर्ग सन्धि (उत्व: अः + अ, विसर्ग ओ बना), फिर पूर्वरूप (ओ + अ = ओऽ)
दुर्लभो जनः दुर्लभः + जनः विसर्ग सन्धि (उत्व)
मनोरथः मनः + रथः विसर्ग सन्धि (उत्व)
चरित्रनिर्माणम् चरित्रस्य निर्माणम् षष्ठी तत्पुरुष समास
चिन्तनसरणिः चिन्तनस्य सरणिः षष्ठी तत्पुरुष समास
स्थापयति √स्था + णिच् लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
प्राप्यते प्र + √आप् कर्मवाच्य, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
दद्यात् √दा विधिलिङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
भार्यायाम् भार्या सप्तमी विभक्ति, एकवचन
स्वपत्न्यै स्वपत्नी चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
यथा, खलु, अपि मानो/जैसे, निश्चय ही, भी अव्यय
SQP 2026-27 में यही पंक्ति

CBSE के 2026-27 प्रतिदर्श प्रश्नपत्र में भावार्थ चुनने के लिए यही पंक्ति दी गई है: “युधिष्ठिरस्य एषा एव चिन्तनसरणिः।” सही भावार्थ: ज्येष्ठपाण्डुपुत्रस्य ईदृशी एव विचारधारा। (सबसे बड़े पाण्डु-पुत्र, यानी युधिष्ठिर की ऐसी ही विचारधारा थी)

7 नाट्यांश 5: ऋतध्वज का प्रवेश और प्रस्ताव

ऋतध्वजः – (स्वगतम्) अवसरोऽयमात्मानं प्रकाशयितुम्। (प्रकाशम्) उपस्थितोऽहं शत्रुजितः पुत्रः ऋतध्वजः। आज्ञा चेत् अहमपि अस्यां परिचर्चायां सम्मिलितो भवेयम्।

कुण्डला – स्वागतम् अतिथये। अपि श्रुताः भवद्भिः मम सखीविचाराः?

ऋतध्वजः – आम्! अत एव प्रष्टुमुत्सहे किं गन्धर्वराजविश्वावसुमहाभागाः अपि स्वपत्नीं युधिष्ठिर इव हारितवन्तः, हरिश्चन्द्र इव विक्रीतवन्तः?

कुण्डला – मदालसे तूष्णीं किमर्थं तिष्ठसि? देहि प्रत्युत्तरम्।

ऋतध्वजः – एकस्य अपराधेन सर्वा जातिः दण्ड्या इति विचित्रो न्यायः तव सख्याः।

मदालसा – अत्र भवन्तः नारीस्वाधीनतामधिकृत्य किं कथयन्ति?

ऋतध्वजः – माता एव प्रथमा आचार्या इत्यस्ति मे अवधारणा। नारी एव समस्तसृष्टेः निर्मात्री। परं कथनेन किम्? परीक्ष्य एव ज्ञास्यति अत्र भवती। परीक्षार्थमुद्यतोऽस्मि गृहस्थाश्रमप्रयोगशालायाम्।

मदालसा – स्वीकृतः प्रस्तावः।

मूल पाठ, नाट्यांश 5 (पृष्ठ 66-67)

7.1 हिंदी अनुवाद

  • ऋतध्वज: (मन में) अपने को प्रकट करने का यह अवसर है
  • (प्रकट रूप में) मैं शत्रुजित् का पुत्र ऋतध्वज उपस्थित हूँ; आज्ञा हो तो मैं भी इस परिचर्चा में शामिल हो जाऊँ
  • कुण्डला: अतिथि का स्वागत है। क्या आपने मेरी सखी के विचार सुने?
  • ऋतध्वज: हाँ! इसीलिए पूछने का साहस करता हूँ: क्या गन्धर्वराज विश्वावसु जी ने भी अपनी पत्नी को युधिष्ठिर की तरह हरवा दिया, या हरिश्चन्द्र की तरह बेच दिया?
  • कुण्डला: मदालसा, चुप क्यों खड़ी हो? उत्तर दो
  • ऋतध्वज: एक के अपराध से सारी जाति दंड के योग्य है, यह तुम्हारी सखी का विचित्र न्याय है
  • मदालसा: आप (श्रीमान्) नारी की स्वाधीनता के विषय में क्या कहते हैं?
  • ऋतध्वज: मेरी धारणा है कि माता ही पहली आचार्या (गुरु) है; नारी ही सारी सृष्टि की निर्माता है
  • परंतु कहने से क्या? आप (श्रीमती) परखकर ही जानेंगी; गृहस्थाश्रम-रूपी प्रयोगशाला में परीक्षा के लिए मैं तैयार हूँ
  • मदालसा: प्रस्ताव स्वीकार है
याद करेंपरिभाषा 3

स्वगतम् और प्रकाशम्: नाटक के रंग-निर्देश। स्वगतम् = पात्र मन में (अपने आप से) बोलता है, दूसरे पात्र नहीं सुनते; प्रकाशम् = सबको सुनाकर बोलता है। (सामान्य ज्ञान)

7.2 शब्दार्थ

पद पुस्तक का टिप्पण हिंदी अर्थ
प्रष्टुम् प्रच्छ् + तुमुन् पूछने के लिए
अवधारणा अव + धृ + णिच् + ल्युट्, धारणा विचार धारा
निर्मात्री निर् + मा तृच् + स्त्री. निर्माण करने वाली
उत्सहे (अतिरिक्त) उत्साहं करोमि साहस (उत्साह) करता हूँ
तूष्णीम् (अतिरिक्त) मौनम् चुपचाप
दण्ड्या (अतिरिक्त) दण्डनीया दंड के योग्य
परिचर्चायाम् (अतिरिक्त) वार्तालापे चर्चा में

7.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
अवसरोऽयम् अवसरः + अयम् विसर्ग सन्धि (उत्व), फिर पूर्वरूप
उपस्थितोऽहम् उपस्थितः + अहम् विसर्ग सन्धि (उत्व), फिर पूर्वरूप
उद्यतोऽस्मि उद्यतः + अस्मि विसर्ग सन्धि (उत्व), फिर पूर्वरूप
सम्मिलितो भवेयम् सम्मिलितः + भवेयम् विसर्ग सन्धि (उत्व)
विचित्रो न्यायः विचित्रः + न्यायः विसर्ग सन्धि (उत्व)
युधिष्ठिर इव युधिष्ठिरः + इव विसर्ग सन्धि (विसर्ग का लोप)
इत्यस्ति इति + अस्ति यण् स्वर सन्धि
प्रत्युत्तरम् प्रति + उत्तरम् यण् स्वर सन्धि
प्रकाशयितुम् प्र + √काश् + णिच् + तुमुन् तुमुन् प्रत्यय
प्रष्टुम् √प्रच्छ् + तुमुन् तुमुन् प्रत्यय
परीक्ष्य परि + √ईक्ष् + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय
हारितवन्तः, विक्रीतवन्तः क्तवतु प्रत्यय पुं. प्रथमा बहुवचन (आदर के लिए)
स्वीकृतः स्वी + √कृ + क्त क्त प्रत्यय
नारीस्वाधीनताम् नार्याः स्वाधीनताम् षष्ठी तत्पुरुष समास
सखीविचाराः सख्याः विचाराः षष्ठी तत्पुरुष समास
भवेयम् √भू विधिलिङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
ज्ञास्यति √ज्ञा लृट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
देहि √दा लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
भवद्भिः भवत् तृतीया विभक्ति, बहुवचन (कर्मवाच्य में कर्ता)
सख्याः सखी षष्ठी विभक्ति, एकवचन
चेत्, तूष्णीम्, किमर्थम्, आम् यदि, चुपचाप, क्यों, हाँ अव्यय

8 नाट्यांश 6: गान्धर्व विवाह और कुण्डला का उपदेश

कुण्डला – दिष्ट्या वर्धेथां युवाम्। मित्रवर, गन्धर्वकन्या मदालसा गान्धर्वविवाहविधिना वृणोति अत्र भवन्तम्। आकारये अहं कुलगुरुं तुम्बरुम्। असौ अग्निं साक्षीकृत्य आशीर्वचांसि वक्ष्यति।

ऋतध्वजः – प्रथमं तु सखीवचनं श्रोष्यावः। तदनु स्वयमेव कुलगुरुं पितरौ च सभाजयितुं गमिष्यावः।

कुण्डला – परस्परप्रीतिमतोः भवतोः उपदेशस्य नास्ति कोऽपि अवकाशः तदापि सखीस्नेहः मां भाषयति-भर्त्रा सदैव भार्या भर्तव्या रक्षितव्या च। यतो हि धर्मार्थकामसंसिद्धये यथा भार्या भर्तुः सहायिनी भवति तथा न कोऽपि अन्यः। परस्परमनुव्रते पतिपत्न्यौ त्रिवर्गं साधयतः। पतिः यदि प्रभूतं धनम् अर्जयित्वा गृहमानयति, तत् खलु पत्न्यभावे कुपात्रेषु दीयमानं क्षयमेति।

मूल पाठ, नाट्यांश 6 (पृष्ठ 67)

8.1 हिंदी अनुवाद

  • कुण्डला: सौभाग्य से आप दोनों की वृद्धि (उन्नति) हो
  • मित्रवर! गन्धर्वकन्या मदालसा गान्धर्व विवाह की विधि से आप (श्रीमान्) का वरण करती है
  • मैं कुलगुरु तुम्बरु को बुलाती हूँ; वे अग्नि को साक्षी बनाकर आशीर्वचन कहेंगे
  • ऋतध्वज: पहले तो (हम दोनों) सखी के वचन सुनेंगे; उसके बाद स्वयं ही कुलगुरु और माता-पिता का सम्मान (अभिवादन) करने जाएँगे
  • कुण्डला: एक-दूसरे से प्रेम करने वाले आप दोनों के लिए उपदेश का कोई अवसर नहीं है, फिर भी सखी का स्नेह मुझसे बुलवा रहा है:
  • पति को सदा पत्नी का भरण-पोषण और रक्षा करनी चाहिए
  • क्योंकि धर्म, अर्थ और काम की सिद्धि के लिए जैसे पत्नी पति की सहायिका होती है, वैसा कोई दूसरा नहीं
  • एक-दूसरे के अनुकूल चलने वाले पति-पत्नी त्रिवर्ग (धर्म, अर्थ, काम) को सिद्ध करते हैं
  • पति यदि बहुत धन कमाकर घर लाता है, तो पत्नी के अभाव में वह कुपात्रों (अयोग्य लोगों) को दिया जाकर नष्ट हो जाता है
याद करेंपरिभाषा 4

त्रिवर्ग: धर्म, अर्थ और काम, ये तीन पुरुषार्थ। पाठ में: “धर्मार्थकामसंसिद्धये” और “परस्परमनुव्रते पतिपत्न्यौ त्रिवर्गं साधयतः”।

8.2 शब्दार्थ

पद पुस्तक का टिप्पण हिंदी अर्थ
आकारये आ + कृ + णिच्, लट्, प्र.पु.ए.व. बुलाता हूँ
पितरौ माता च पिता च, द्वन्द्व माता और पिता
धर्मार्थकामसंसिद्धये धर्मः च अर्थः च कामः च धर्मार्थकामाः, तेषां संसिद्धये धर्म, अर्थ, काम की सिद्धि के लिए
पतिपत्न्यौ पतिः च पत्नी च, द्वन्द्व समास पति पत्नी
दीयमानम् दा + कर्मवाच्य, शानच्, नपुं.प्र.ए.व. दिया जाता हुआ
दिष्ट्या (अतिरिक्त) सौभाग्येन सौभाग्य से
सभाजयितुम् (अतिरिक्त) सम्मानयितुम् सम्मान करने के लिए
प्रभूतम् (अतिरिक्त) प्रचुरम् बहुत अधिक
अनुव्रते (अतिरिक्त) अनुकूलम् आचरन्तौ अनुकूल आचरण करने वाले
कुपात्रेषु (अतिरिक्त) अयोग्येषु जनेषु अयोग्य लोगों में

8.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
आकारये आ + √कृ + णिच् लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (आत्मनेपद): मैं बुलाती हूँ
वर्धेथाम् √वृध् (आत्मनेपद) लोट् लकार, मध्यम पुरुष, द्विवचन
साक्षीकृत्य साक्षी + √कृ + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय
आशीर्वचांसि आशीः + वचांसि विसर्ग सन्धि (रत्व)
वक्ष्यति √वच् लृट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
श्रोष्यावः, गमिष्यावः √श्रु, √गम् लृट् लकार, उत्तम पुरुष, द्विवचन
सभाजयितुम् √सभाज् + तुमुन् तुमुन् प्रत्यय
कोऽपि कः + अपि विसर्ग सन्धि (उत्व), फिर पूर्वरूप
यतो हि यतः + हि विसर्ग सन्धि (उत्व)
तदापि तदा + अपि दीर्घ स्वर सन्धि
सदैव सदा + एव वृद्धि स्वर सन्धि
पत्न्यभावे पत्नी + अभावे यण् स्वर सन्धि (ई → य्)
भर्तव्या √भृ + तव्यत् + टाप् तव्यत् प्रत्यय (भरण करना चाहिए)
रक्षितव्या √रक्ष् + तव्यत् + टाप् तव्यत् प्रत्यय (अभ्यास 5)
अर्जयित्वा √अर्ज् (णिजन्त) + क्त्वा क्त्वा प्रत्यय
भर्त्रा भर्तृ तृतीया विभक्ति, एकवचन (कर्मवाच्य में कर्ता)
भर्तुः भर्तृ षष्ठी विभक्ति, एकवचन
साधयतः √साध् लट् लकार, प्रथम पुरुष, द्विवचन
एति √इ लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
दिष्ट्या, तदनु, यतः, खलु सौभाग्य से, उसके बाद, क्योंकि, निश्चय ही अव्यय

9 नाट्यांश 7: लक्ष्मी तुम्हारी दासी होगी, सौत नहीं

ऋतध्वजः – लक्ष्म्याः रक्षार्थं पत्न्याः सहयोगः अनिवार्यः।

मदालसा – कुण्डले! लक्ष्मीपूजायां न मे प्रवृत्तिः। यदि लक्ष्मीः पूज्या प्रिया च अतिथिवर्यस्य, तदा इदानीमेव मे नमस्कारः।

ऋतध्वजः – स्वाभिमानिनि प्रिये! समक्षं ते कथं कापि सपत्नी स्थातुं शक्नोति? लक्ष्मीस्तु तव दासी भविष्यति नैव सपत्नी। मद्गार्हस्थ्यं तु त्वदधीनं भविष्यति। आत्मानं भाविसन्ततिं च ज्ञानविज्ञानानुसन्धात्र्या हस्ते समर्पयितुमीहे। आगम्यताम्, गुरुभ्यः पितृभ्यां च समाचारं श्रावयावः।

मूल पाठ, नाट्यांश 7 (पृष्ठ 67)

9.1 हिंदी अनुवाद

  • ऋतध्वज: लक्ष्मी (धन) की रक्षा के लिए पत्नी का सहयोग अनिवार्य है
  • मदालसा: कुण्डला! लक्ष्मी-पूजा में मेरी रुचि (प्रवृत्ति) नहीं है
  • यदि अतिथि-श्रेष्ठ (ऋतध्वज) को लक्ष्मी पूज्य और प्रिय है, तो अभी से मेरा नमस्कार (यानी विदा)
  • ऋतध्वज: स्वाभिमानी प्रिये! तुम्हारे सामने कोई सौत कैसे ठहर सकती है?
  • लक्ष्मी तो तुम्हारी दासी होगी, सौत बिल्कुल नहीं
  • मेरा गृहस्थ-जीवन तो तुम्हारे अधीन होगा
  • अपने आप को और भावी संतान को ज्ञान-विज्ञान की खोज करने वाली (तुम) के हाथ में सौंपना चाहता हूँ
  • आइए, गुरुजनों और माता-पिता को यह समाचार सुनाएँ
याद करेंपरिभाषा 5

सपत्नी: “समानः पतिः यस्याः सा”, यानी जिसका पति वही हो; सौत। (पुस्तक का टिप्पण)

9.2 शब्दार्थ

पद पुस्तक का टिप्पण हिंदी अर्थ
समक्षम् अक्ष्णोः सम्मुखम्, अव्ययीभाव समास सामने
सपत्नी समानः पतिः यस्याः सा सौत
त्वदधीनम् तव अधीनम्, ष.तत्पु. तुम्हारे अधीन
ज्ञानविज्ञानानुसन्धात्र्या ज्ञानस्य विज्ञानस्य च अनुसन्धात्र्याः, ष.तत्पु., ष.ए.व. ज्ञान विज्ञान की खोज करने वाली का
ईहे ईह् धातु, लट् उ.पु., ए.व. चाहता हूँ
प्रवृत्तिः (अतिरिक्त) रुचिः रुचि, झुकाव
मद्गार्हस्थ्यम् (अतिरिक्त) मम गृहस्थजीवनम् मेरा गृहस्थ-जीवन
भाविसन्ततिम् (अतिरिक्त) भविष्यन्तीं सन्ततिम् होने वाली संतान को

9.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
रक्षार्थम् रक्षा + अर्थम् दीर्घ स्वर सन्धि
लक्ष्मीस्तु लक्ष्मीः + तु विसर्ग सन्धि (सत्व)
नैव न + एव वृद्धि स्वर सन्धि
कापि का + अपि दीर्घ स्वर सन्धि
स्वाभिमानिनि स्व + अभिमानिनि दीर्घ स्वर सन्धि (सम्बोधन)
त्वदधीनम् त्वत् + अधीनम् व्यञ्जन सन्धि (जश्त्व)
मद्गार्हस्थ्यम् मत् + गार्हस्थ्यम् व्यञ्जन सन्धि (जश्त्व)
लक्ष्मीपूजायाम् लक्ष्म्याः पूजायाम् षष्ठी तत्पुरुष समास
स्थातुम् √स्था + तुमुन् तुमुन् प्रत्यय (अभ्यास 5 का उदाहरण)
समर्पयितुम् सम् + √ऋ + णिच् + तुमुन् तुमुन् प्रत्यय
शक्नोति √शक् लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
आगम्यताम् आ + √गम् भाववाच्य, लोट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (आइए)
श्रावयावः √श्रु + णिच् लट् लकार, उत्तम पुरुष, द्विवचन
गुरुभ्यः, पितृभ्याम् गुरु, पितृ चतुर्थी विभक्ति (बहुवचन, द्विवचन)
इदानीम्, कथम्, यदि … तदा अभी, कैसे, यदि … तब अव्यय
आम ग़लती

“सपत्नी” को “पत्नी के साथ” समझना ग़लत है (परिभाषा 5 देखें)। ऋतध्वज कहता है कि लक्ष्मी (धन) मदालसा की दासी बनेगी, उसकी सौत (प्रतिद्वंद्वी) नहीं; यानी धन से बढ़कर पत्नी का मान होगा।

10 योग्यताविस्तार: मदालसा की लोरी

पुस्तक का योग्यताविस्तार (संस्कृत में):

मदालसा पौराणिककथासु आदर्शनार्या उदाहरणं प्रस्तौति। तया स्वपुत्रस्य चरित्रनिर्माणाय महान् प्रयासः कृतः। तथाहि शैशवे पुत्राय कथितः तस्याः अयं श्लोकः निद्रागीतेः (लोरीगीतेः) प्रसिद्धम् उदाहरणम्

योग्यताविस्तारः (पृष्ठ 73)

  • मदालसा पौराणिक कथाओं में आदर्श नारी का उदाहरण प्रस्तुत करती है
  • उसने अपने पुत्र के चरित्र-निर्माण के लिए महान् प्रयास किया
  • शैशव (बचपन) में पुत्र को कहा गया उसका यह श्लोक निद्रागीत (लोरी) का प्रसिद्ध उदाहरण है:

शुद्धोऽसि, बुद्धोऽसि, निरञ्जनोऽसि
संसारमायापरिवर्जितोऽसि।
संसारस्वप्नं त्यज मोहनिद्रां
मदालसा वाक्यमुवाच पुत्रम्॥

योग्यताविस्तारः (पृष्ठ 73)

10.1 अन्वय

(हे पुत्र! त्वं) शुद्धः असि, बुद्धः असि, निरञ्जनः असि, संसारमायापरिवर्जितः असि। संसारस्वप्नं मोहनिद्रां (च) त्यज। (इति) मदालसा पुत्रं वाक्यम् उवाच।

10.2 हिंदी अर्थ

  • (हे पुत्र!) तुम शुद्ध हो, बुद्ध (ज्ञानी) हो, निरञ्जन (दोष और मल से रहित) हो
  • तुम संसार की माया से रहित हो
  • संसार-रूपी सपने और मोह-रूपी नींद को छोड़ दो
  • मदालसा ने पुत्र से यह वचन कहा
पद विश्लेषण प्रकार
शुद्धोऽसि, बुद्धोऽसि, निरञ्जनोऽसि शुद्धः + असि, बुद्धः + असि, निरञ्जनः + असि विसर्ग सन्धि (उत्व), फिर पूर्वरूप
वाक्यमुवाच वाक्यम् + उवाच उवाच: √वच्, लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
त्यज √त्यज् लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
असि √अस् लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

11 सारांश

11.1 आरंभ: उद्यान और विद्या की चर्चा (नाट्यांश 1-2)

  • राजकुमार ऋतध्वज गन्धर्वराज विश्वावसु के सुंदर राजोद्यान में आता है
  • आम की मंजरियों और कोयल की कूक से उसका मन उत्सुक हो उठता है; स्त्रियों की बातचीत सुनकर वह छिपकर रुक जाता है
  • कुण्डला मदालसा से पूछती है कि वह कब तक ब्रह्मचर्य-व्रत रखेगी
  • मदालसा विनम्रता से कहती है कि ज्ञान का सागर अनंत है, उसने अभी कुछ बूँदें ही पाई हैं
  • कुण्डला बताती है कि कुलगुरु तुम्बरु ने मदालसा के लिए योग्य वर ढूँढने की सलाह दी है
  • मदालसा विवाह-बंधन नहीं चाहती; वह ब्रह्मवादिनी और आचार्या बनकर शिष्यों को जीवन-कला सिखाना चाहती है

11.2 मदालसा के तर्क (नाट्यांश 3-4)

  • कुण्डला लता और आम के पेड़ की उपमा देकर कहती है कि नारी को जीवन-साथी चाहिए
  • मदालसा कहती है कि वह स्वयं समर्थ है और किसी के इशारों पर नहीं नाचेगी
  • उसका उपाय: संगीत-साहित्य से ब्रह्मविद्या को सरस बनाकर बच्चों को पढ़ाना
  • मदालसा का डर: पुरुष पत्नी पर स्वामित्व जमाता है; युधिष्ठिर ने द्रौपदी को जुए में हारा, हरिश्चन्द्र ने पत्नी-पुत्र को बेचा
  • कुण्डला का उत्तर: संसार में भिन्न स्वभाव के पुरुष हैं; अनुकूल वर भी मिलता है; गृहस्थाश्रम भी एक प्रयोगशाला है

11.3 संवाद से संबंध तक (नाट्यांश 5-7)

  • ऋतध्वज प्रकट होकर पूछता है: क्या मदालसा के पिता ने भी अपनी पत्नी को हारा या बेचा? एक के अपराध से सारी जाति को दंड देना विचित्र न्याय है
  • वह कहता है: माता ही पहली आचार्या है, नारी ही सृष्टि की निर्माता है; गृहस्थाश्रम-प्रयोगशाला में परीक्षा के लिए वह तैयार है
  • मदालसा प्रस्ताव स्वीकार करती है; कुण्डला गान्धर्व विवाह की बात कहकर उपदेश देती है
  • मदालसा लक्ष्मी-पूजा में रुचि नहीं रखती; ऋतध्वज कहता है लक्ष्मी उसकी दासी होगी, सौत नहीं, और उसका गृहस्थ-जीवन मदालसा के अधीन होगा

12 पात्र-परिचय और चरित्र-चित्रण

12.1 तीनों पात्रों का चरित्र-चित्रण

1

मदालसा

विदुषी और विनम्र (“ज्ञानोदधिस्तु अनन्तपारो”), स्वाभिमानी (“न कस्यापि सङ्केतैः नर्तितुं पारयामि”), स्वतंत्र विचार वाली (ब्रह्मवादिनी बनने का निश्चय), तर्कशील (युधिष्ठिर-हरिश्चन्द्र के उदाहरण), धन-लोभ से दूर (लक्ष्मी-पूजा में अरुचि), शिक्षा-प्रेमी (बच्चों को सरस शिक्षा)।

2

ऋतध्वज

प्रकृति-प्रेमी, शिष्ट (आज्ञा माँगकर परिचर्चा में आता है), तर्कशील (“एकस्य अपराधेन…”), नारी का सम्मान करने वाला (“माता एव प्रथमा आचार्या”), उदार (गृहस्थ-जीवन मदालसा के अधीन), बड़ों का आदर करने वाला (कुलगुरु और माता-पिता का सम्मान)।

3

कुण्डला

स्नेही सखी, व्यावहारिक बुद्धि वाली (लता-सहकार की उपमा), संतुलित (“कटुसत्यं खल्वेतत्” मानकर भी आशा रखती है), उपदेश देने वाली (भार्या भर्तव्या रक्षितव्या च), विनोदी (“नर्तिष्यसि तदा एकाकिनी एव”)।

12.2 कः कं प्रति कथयति (पाठ के मुख्य वाक्य)

वाक्य कः कथयति कं प्रति
त्वं तु केवलं विद्याध्ययने एव रता कुण्डला मदालसाम्
ज्ञानोदधिस्तु अनन्तपारो गभीरश्च मदालसा कुण्डलाम्
विद्या ददाति विनयम् कुण्डला मदालसाम्
आचार्येतिपदं प्राप्य शिष्येभ्यः जीवनकलां शिक्षयिष्यामि मदालसा कुण्डलाम्
नारी जीवनयात्रायां कमपि सहचरम् अपेक्षते कुण्डला मदालसाम्
न कस्यापि सङ्केतैः नर्तितुं पारयामि मदालसा कुण्डलाम्
गृहस्थाश्रमोऽपि एका प्रयोगशाला कुण्डला मदालसाम्
किं गन्धर्वराजविश्वावसुमहाभागाः अपि स्वपत्नीं … हारितवन्तः? ऋतध्वजः मदालसाम् (प्रश्न उसी के पिता पर है; तुरंत बाद कुण्डला उससे कहती है “देहि प्रत्युत्तरम्”)
एकस्य अपराधेन सर्वा जातिः दण्ड्या इति विचित्रो न्यायः तव सख्याः ऋतध्वजः कुण्डलाम्
अत्र भवन्तः नारीस्वाधीनतामधिकृत्य किं कथयन्ति? मदालसा ऋतध्वजम्
लक्ष्मीपूजायां न मे प्रवृत्तिः मदालसा कुण्डलाम्
लक्ष्मीस्तु तव दासी भविष्यति नैव सपत्नी ऋतध्वजः मदालसाम्
परीक्षा संकेत

ऋतध्वज के “तव सख्याः” वाले वाक्य में “तव” कुण्डला के लिए है, इसलिए श्रोता कुण्डला है। मदालसा “कुण्डले!” कहकर बात करती है, इसलिए लक्ष्मी-पूजा वाला वाक्य कुण्डला से कहा गया है, भले ही उसका निशाना ऋतध्वज (अतिथिवर्य) है।

13 सूक्तियाँ और महत्त्वपूर्ण वाक्य

सूक्ति / वाक्य वक्ता भावार्थ
विद्या ददाति विनयम्। कुण्डला विद्या विनम्रता देती है; सच्चा विद्वान घमंड नहीं करता
ज्ञानोदधिस्तु अनन्तपारो गभीरश्च। मदालसा ज्ञान का सागर अनंत और गहरा है; कोई उसका पूरा पार नहीं पा सकता
यथा लतेयं सहकारमवलम्बते तथैव नारी … सहचरम् अपेक्षते। कुण्डला जैसे लता को पेड़ का सहारा चाहिए, वैसे नारी को जीवन-साथी
न कस्यापि सङ्केतैः नर्तितुं पारयामि। मदालसा मैं किसी के इशारों पर नहीं चल सकती; स्वाभिमान और स्वतंत्रता
युधिष्ठिरस्य एषा एव चिन्तनसरणिः आसीत्। कुण्डला युधिष्ठिर की सोच ही ऐसी थी कि पत्नी उसकी संपत्ति है
गृहस्थाश्रमोऽपि एका प्रयोगशाला। कुण्डला गृहस्थ जीवन भी नए प्रयोगों और ज्ञान के उपयोग का स्थान है
दुर्लभो जनः ईदृशः, यः … स्वपत्न्यै स्वतन्त्रतां दद्यात्। मदालसा पत्नी को स्वतंत्रता देने वाला पुरुष मिलना कठिन है
एकस्य अपराधेन सर्वा जातिः दण्ड्या इति विचित्रो न्यायः। ऋतध्वज एक के दोष से पूरे वर्ग को दोषी मानना उचित नहीं
माता एव प्रथमा आचार्या। नारी एव समस्तसृष्टेः निर्मात्री। ऋतध्वज माँ ही पहली गुरु है; स्त्री ही सारी सृष्टि की रचयिता है
भर्त्रा सदैव भार्या भर्तव्या रक्षितव्या च। कुण्डला पति को सदा पत्नी का भरण-पोषण और रक्षा करनी चाहिए
परस्परमनुव्रते पतिपत्न्यौ त्रिवर्गं साधयतः। कुण्डला एक-दूसरे के अनुकूल पति-पत्नी धर्म, अर्थ, काम सिद्ध करते हैं
लक्ष्मीस्तु तव दासी भविष्यति नैव सपत्नी। ऋतध्वज धन पत्नी से ऊपर नहीं होगा; पत्नी का स्थान सर्वोच्च रहेगा

14 व्याकरण-सारणी: पाठ की सन्धि, समास और प्रत्यय

14.1 प्रत्यय (अभ्यास 5 सहित)

प्रत्यय अर्थ पाठ के उदाहरण (प्रकृति + प्रत्यय)
क्त्वा करके (उपसर्ग रहित धातु) दृष्ट्वा (√दृश्), श्रुत्वा (√श्रु), स्थित्वा (√स्था), हसित्वा (√हस्), अर्जयित्वा (√अर्ज्, णिजन्त)
ल्यप् करके (उपसर्ग सहित धातु) अधिकृत्य (अधि + √कृ), प्राप्य (प्र + √आप्), विधाय (वि + √धा), विहस्य, प्रविश्य, परीक्ष्य, साक्षीकृत्य
तुमुन् के लिए स्थातुम्, स्वीकर्तुम्, नर्तितुम्, कर्तुम्, चलितुम्, प्रष्टुम्, प्रकाशयितुम्, सभाजयितुम्, समर्पयितुम्
क्त भूतकाल (सकर्मक धातु: कर्मवाच्य; अकर्मक धातु: कर्तृवाच्य) रता, सूचितम्, जाता, कथितम्, चिन्तितः, स्वीकृतः
क्तवतु भूतकाल, कर्तृवाच्य हारितवान्, विक्रीतवान्, हारितवन्तः, विक्रीतवन्तः
शतृ करता हुआ (परस्मैपद) अवलोकयन्
शानच् करता हुआ (आत्मनेपद/कर्मवाच्य) मन्यमानः (√मन्), दीयमानम् (√दा, कर्मवाच्य)
तव्यत् करना चाहिए भर्तव्या (√भृ + तव्यत् + टाप्), रक्षितव्या (√रक्ष् + तव्यत् + टाप्)
ल्युट् भाववाचक संज्ञा अन्वेषणम्, अध्ययने, अध्यापने, अवधारणा (पुस्तक के टिप्पण)

14.2 समास (पुस्तक के टिप्पण और पाठ से)

समस्तपद विग्रह समास
राजोद्यानम् राज्ञः उद्यानम् षष्ठी तत्पुरुष
स्वाधिपत्यम् स्वस्य आधिपत्यम् षष्ठी तत्पुरुष
त्वदधीनम् तव अधीनम् षष्ठी तत्पुरुष
जीवनपथे जीवनस्य पथि (पन्थाः) षष्ठी तत्पुरुष
जनसङ्कुले जनैः सङ्कुले तृतीया तत्पुरुष
सर्वविद्यानिष्णाता सर्वासु विद्यासु निष्णाता (सप्तमी) तत्पुरुष
युधिष्ठिरः युधि स्थिरः अलुक् तत्पुरुष
मधुरवचांसि मधुराणि वचांसि कर्मधारय
कतिपयबिन्दवः कतिपये बिन्दवः कर्मधारय
अनन्तपारः न अन्तपारौ यस्य सः बहुव्रीहि
विभिन्नप्रकृतिकाः विभिन्ना प्रकृतिः येषां ते बहुव्रीहि
सरसाम् रसेन सहिताम् बहुव्रीहि (पुस्तक)
सपत्नी समानः पतिः यस्याः सा बहुव्रीहि
पितरौ माता च पिता च द्वन्द्व
पतिपत्न्यौ पतिः च पत्नी च द्वन्द्व
धर्मार्थकामाः धर्मः च अर्थः च कामः च द्वन्द्व
समक्षम् अक्ष्णोः सम्मुखम् अव्ययीभाव

14.3 सन्धि (पाठ से)

सन्धि पाठ के उदाहरण
दीर्घ विद्याध्ययने, अद्यावधि, नास्ति, नासीत्, कस्यापि, यथाहम्, स्वाधिपत्यम्, तदापि, रक्षार्थम्, कापि
गुण राजोद्यानम्, ज्ञानोदधिः, आचार्येतिपदम्, लतेयम्
वृद्धि अत्रैव, तथैव, सदैव, नैव
यण् इत्यासीद्, इत्यस्ति, खल्वेतत्, प्रत्युत्तरम्, स्वप्रकृत्यनुकूलः, पत्न्यभावे
पूर्वरूप तेऽभिरुचिम्
व्यञ्जन (जश्त्व) अन्यदेव, यदहम्, यद् गुरुवर्यैः, त्वदधीनम्, मद्गार्हस्थ्यम्
विसर्ग: उत्व यूनो हृदयम्, अनन्तपारो गभीरः, दुर्लभो जनः, विचित्रो न्यायः, सम्मिलितो भवेयम्, यतो हि, मनोरथः
विसर्ग: उत्व + पूर्वरूप गृहस्थाश्रमोऽपि, अवसरोऽयम्, उपस्थितोऽहम्, उद्यतोऽस्मि, कोऽपि, शुद्धोऽसि
विसर्ग: लोप आलाप इव, कतिपयबिन्दव एव, अत एव, युधिष्ठिर इव, पुरुषा वसन्ति
विसर्ग: स/श ज्ञानोदधिस्तु, महाभागैस्तु, लक्ष्मीस्तु (स्); गभीरश्च (श्)
विसर्ग: रत्व आशीर्वचांसि

14.4 विशेषण-विशेष्य (अभ्यास 4)

विशेषण विशेष्य पाठ का प्रसंग
गभीरः ज्ञानोदधिः ज्ञानोदधिस्तु अनन्तपारो गभीरश्च
सर्वविद्यानिष्णाता मदालसा राजकुमारी मदालसा सर्वविद्यानिष्णाता जाता
विभिन्नप्रकृतिकाः पुरुषाः विभिन्नप्रकृतिकाः पुरुषा वसन्ति
निर्जीवम् वस्तु यथा सा निर्जीवं वस्तु आसीत्
जनसङ्कुले आपणे जनसङ्कुले आपणे विक्रीतवान्
शत्रुजितः ऋतध्वजः शत्रुजितः पुत्रः ऋतध्वजः
अनुव्रते पतिपत्न्यौ परस्परमनुव्रते पतिपत्न्यौ
प्रभूतम् धनम् प्रभूतं धनम् अर्जयित्वा

14.5 पर्याय और विलोम (पाठ से)

पद पर्याय (पाठ/टिप्पण से) विलोम (पाठ से)
रमणीनाम् स्त्रीणाम् –
यूनः तरुणस्य –
अन्वेषणम् गवेषणम् –
प्राप्य अधिगत्य –
विधाय कृत्वा –
सरणिः मार्गः –
सूचितम् निवेदितम् –
भार्या पत्नी पतिः, भर्ता
अध्ययने पठने अध्यापने
निर्जीवम् – सजीवम् (सामान्य ज्ञान)
दुर्लभः – सुलभः (सामान्य ज्ञान)
नूतनैः नवैः पुरातनैः (सामान्य ज्ञान)
एकाकिनी – सहचरम् अपेक्षमाणा (भाव)
त्वरित पुनरावृत्ति: परीक्षा से पहली रात
  • पाठ “मदालसा” वेदकुमारी घई के रूपकसंग्रह “पुरन्ध्रीपञ्चकम्” के तृतीय रूपक से लिया गया है
  • पात्र: ऋतध्वज (शत्रुजित् का पुत्र), मदालसा (गन्धर्वकन्या), कुण्डला (सखी)
  • मदालसा विवाह नहीं, ब्रह्मवादिनी बनकर शिष्यों को जीवन-कला सिखाना चाहती थी
  • उसके उदाहरण: युधिष्ठिर-द्रौपदी (द्यूत), हरिश्चन्द्र-शैव्या-रोहित (आपण में विक्रय)
  • ऋतध्वज की धारणा: माता एव प्रथमा आचार्या, नारी एव समस्तसृष्टेः निर्मात्री
  • अंत: मदालसा प्रस्ताव स्वीकारती है; लक्ष्मी उसकी दासी होगी, सौत नहीं
  • योग्यताविस्तार: लोरी “शुद्धोऽसि बुद्धोऽसि निरञ्जनोऽसि…”
परीक्षा से पहले स्वयं जाँचें
  • क्या मैं पाठ का सन्दर्भग्रन्थ और रचयित्री संस्कृत में लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं किसी भी नाट्यांश के वक्ता और श्रोता बता सकता हूँ?
  • क्या मैं अभ्यास 5 के दसों पदों का प्रकृति-प्रत्यय लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं “युधिष्ठिरस्य एषा एव चिन्तनसरणिः” और “आचार्येतिपदं प्राप्य” का भाव और जोड़ बता सकता हूँ?
  • क्या मैं मदालसा और ऋतध्वज का चरित्र-चित्रण चार-चार बिंदुओं में लिख सकता हूँ?