NCERT शाश्वती द्वितीयो भागः (कक्षा 12 संस्कृत, Elective) के चतुर्थः पाठः “कर्मगौरवम्” के अभ्यासः के सभी 9 प्रश्न, पुस्तक के क्रम और शब्दों में, पूरे उत्तरों के साथ। संस्कृत प्रश्नों के उत्तर पहले संस्कृत में हैं, फिर कोष्ठक में हिंदी अर्थ।
1 संस्कृतभाषया उत्तरत
प्र. अयं पाठः कस्मात् ग्रन्थात् सङ्कलितः?
उत्तर: अयं पाठः श्रीमद्भगवद्गीतायाः (द्वितीयतृतीयाध्यायाभ्याम्) सङ्कलितः।
(यह पाठ श्रीमद्भगवद्गीता के द्वितीय और तृतीय अध्यायों से संकलित है।)
प्र. अकर्मणः किं ज्यायः?
उत्तर: अकर्मणः कर्म ज्यायः।
(कर्म न करने से कर्म करना श्रेष्ठ है। श्लोक 2)
प्र. जनकादयः केन सिद्धिम् आस्थिताः?
उत्तर: जनकादयः कर्मणा एव (सं)सिद्धिम् आस्थिताः।
(जनक आदि कर्म से ही सिद्धि को प्राप्त हुए। श्लोक 6)
प्र. लोकः कम् अनुवर्तते?
उत्तर: लोकः श्रेष्ठं (जनम्) अनुवर्तते; श्रेष्ठः यत् प्रमाणं कुरुते, लोकः तत् अनुवर्तते।
(लोग श्रेष्ठ व्यक्ति का अनुसरण करते हैं; वह जो प्रमाण बनाता है, उसी पर चलते हैं। श्लोक 7)
प्र. बुद्धियुक्तः अस्मिन् संसारे के जहाति?
उत्तर: बुद्धियुक्तः अस्मिन् संसारे उभे सुकृतदुष्कृते जहाति।
(बुद्धियुक्त मनुष्य इस संसार में पुण्य और पाप दोनों को छोड़ देता है। श्लोक 1)
प्र. केषाम् अनारम्भात् पुरुषः नैष्कर्म्यं प्राप्नोति?
उत्तर: कर्मणाम्। (पाठ के अनुसार “न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यम् पुरुषोऽश्नुते”: पुरुषः कर्मणाम् अनारम्भात् नैष्कर्म्यं न अश्नुते।)
(कर्मों का। श्लोक 3 बताता है कि कर्मों का आरम्भ न करने से मनुष्य नैष्कर्म्य नहीं पाता।)
प्र. कः संयासी कथ्यते?
उत्तर: यः कर्मफलम् अनाश्रितः (सन्) कार्यं कर्म करोति, सः संयासी कथ्यते।
(जो कर्मफल का आश्रय न लेकर करने योग्य कर्म करता है, वह संयासी कहलाता है। श्लोक 11)
प्र. लोक संग्रहं चिकीर्षु विद्वान् किं कुर्यात्?
उत्तर: लोकसंग्रहं चिकीर्षुः विद्वान् असक्तः (सन्) कर्म कुर्यात्, यथा कर्मणि सक्ताः अविद्वांसः कुर्वन्ति।
(लोकसंग्रह चाहने वाला विद्वान् अनासक्त होकर वैसे ही कर्म करे जैसे आसक्त अज्ञानी करते हैं। श्लोक 12)
प्र. जनः किं कृत्वापि न निबध्यते?
उत्तर: (यदृच्छालाभसन्तुष्टः, द्वन्द्वातीतः, विमत्सरः, सिद्धौ असिद्धौ च समः) जनः कर्म कृत्वा अपि न निबध्यते।
(ऐसा व्यक्ति कर्म करके भी नहीं बँधता। श्लोक 9)
2 नियतं कुरु कर्म त्वं ….. प्रसिद्ध्येदकर्मणः अस्य श्लोकस्य भावार्थं कुरुत
प्र. नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः। शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः॥ अस्य श्लोकस्य भावार्थं कुरुत।
उत्तर: संस्कृत भावार्थ: भगवान् श्रीकृष्णः अर्जुनं कथयति: हे अर्जुन! त्वं स्वकर्तव्यं नियतं कर्म कुरु। कर्मणः अकरणात् कर्मकरणं श्रेष्ठम् अस्ति। कर्म विना तव शरीरस्य निर्वाहः अपि न सिध्येत्। अतः मनुष्येण कर्म अवश्यं करणीयम्।
हिंदी भावार्थ: श्रीकृष्ण अर्जुन से कहते हैं कि तुम अपना नियत (निर्धारित) कर्तव्य कर्म करो, क्योंकि कर्म न करने की अपेक्षा कर्म करना श्रेष्ठ है। कर्म न करने से तो शरीर का निर्वाह (शरीरयात्रा) भी नहीं हो सकता। इसलिए कर्म करना हर मनुष्य के लिए आवश्यक है।
3 ‘यद्यदाचरति ….. लोकस्तदनुवर्तते’ अस्य श्लोकस्य अन्वयं लिखत
प्र. ‘यद्यदाचरति ….. लोकस्तदनुवर्तते’ अस्य श्लोकस्य अन्वयं लिखत।
(श्लोकः: यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः। स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥)
उत्तर: अन्वयः: श्रेष्ठः यत् यत् आचरति, इतरः जनः तत् तत् एव (आचरति)। सः यत् प्रमाणं कुरुते, लोकः तत् अनुवर्तते।
(श्रेष्ठ व्यक्ति जो-जो करता है, दूसरे लोग वही-वही करते हैं; वह जिसे प्रमाण बनाता है, लोग उसी का अनुसरण करते हैं।)
4 अधोलिखितानां शब्दानां विलोमान् पाठात् चित्वा लिखत
| शब्दः | विलोमः (पाठात्) | पाठ में प्रयोग |
|---|---|---|
| (यथा) वशः | अवशः | कार्यते ह्यवशः कर्म (4) |
| (क) बुद्धिहीनः | बुद्धियुक्तः | बुद्धियुक्तो जहातीह (1) |
| (ख) दुष्कृतम् | सुकृतम् | उभे सुकृतदुष्कृते (1) |
| (ग) अकौशलम् | कौशलम् | योगः कर्मसु कौशलम् (1) |
| (घ) न्यूनः | ज्यायः | कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः (2) |
| (ङ) कर्मणः | अकर्मणः | ज्यायो ह्यकर्मणः (2) |
| (च) दुर्गुणैः | गुणैः | प्रकृतिजैर्गुणैः (4) |
| (छ) कदाचित् | सततम् | सततं कार्यं कर्म समाचर (5) |
| (ज) निकृष्टः | श्रेष्ठः | यद्यदाचरति श्रेष्ठः (7) |
| (झ) लाभः | अलाभः | लाभालाभौ (10) |
| (ङ) सक्तः | असक्तः | तस्मादसक्तः (5) |
| (ट) सक्रियः | अक्रियः | न चाक्रियः (11) |
| (ठ) असन्तुष्ट | सन्तुष्टः | यदृच्छालाभसन्तुष्टो (9) |
5 (अ) सन्धिविच्छेदः, (आ) लकार-पुरुष-वचन-निर्देशः
5 (अ) अधोलिखतेषु पदेषु सन्धिविच्छेदं कुरुत
| पदम् | सन्धिविच्छेदः | सन्धि का नाम |
|---|---|---|
| जहातीह | जहाति + इह | दीर्घ सन्धि (इ + इ = ई) |
| ह्यकर्मणः | हि + अकर्मणः | यण् सन्धि (इ → य्) |
| शरीरयात्रापि | शरीरयात्रा + अपि | दीर्घ सन्धि (आ + अ = आ) |
| पुरुषोऽश्नुते | पुरुषः + अश्नुते | विसर्ग सन्धि (उत्व), फिर पूर्वरूप |
| तिष्ठत्यकर्मकृत् | तिष्ठति + अकर्मकृत् | यण् सन्धि (इ → य्) |
| प्रकृतिजैर्गुणैः | प्रकृतिजैः + गुणैः | विसर्ग सन्धि (विसर्ग → र्) |
| कर्मणैव | कर्मणा + एव | वृद्धि सन्धि (आ + ए = ऐ) |
| लोकस्तदनुवर्तते | लोकः + तत् + अनुवर्तते | विसर्ग सन्धि (सत्व) और व्यञ्जन सन्धि (जश्त्व) |
| जनयेदज्ञानाम् | जनयेत् + अज्ञानाम् | व्यञ्जन सन्धि (जश्त्व: त् → द्) |
| कृत्वापि | कृत्वा + अपि | दीर्घ सन्धि (आ + अ = आ) |
| कर्मण्यविद्वांसः | कर्मणि + अविद्वांसः | यण् सन्धि (इ → य्) |
| सङ्गोऽस्त्वकर्मणि | सङ्गः + अस्तु + अकर्मणि | विसर्ग (उत्व) + पूर्वरूप; यण् (उ → व्) |
5 (आ) अधोलिखितक्रियापदानां लकारपुरुषवचननिर्देशं कुरुत
| क्रियापदम् | धातुः | लकारः | पुरुषः | वचनम् |
|---|---|---|---|---|
| जहाति | हा | लट् | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् |
| युज्यस्व | युज् | लोट् | मध्यमपुरुषः | एकवचनम् |
| कुरु | कृ | लोट् | मध्यमपुरुषः | एकवचनम् |
| अश्नुते | अश् | लट् | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् |
| समधिगच्छति | सम् + अधि + गम् | लट् | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् |
| तिष्ठति | स्था | लट् | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् |
| आप्नोति | आप् | लट् | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् |
| अनुवर्तते | अनु + वृत् | लट् | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् |
| जनयेत् | जन् + णिच् | विधिलिङ् | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् |
| जोषयेत् | जुष् + णिच् | विधिलिङ् | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् |
6 अधोलिखतवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां विभक्तीनां निर्देशं कुरुत
| वाक्यम् | पदम् | विभक्तिः (वचनम्) |
|---|---|---|
| (क) योगः कर्मसु कौशलम्। | कर्मसु | सप्तमी (बहुवचनम्) |
| (ख) जीवने नियतं कर्म कुरु। | कर्म | द्वितीया (एकवचनम्) |
| (ग) कर्मणा एव जनकादयः संसिद्धिम् आस्थिताः। | कर्मणा | तृतीया (एकवचनम्) |
| (घ) अकर्मणः कर्म ज्यायः। | अकर्मणः | पञ्चमी (एकवचनम्) |
| (ङ) कर्मणाम् अनारम्भात् पुरुषः नैष्कर्म्यं न अश्नुते। | कर्मणाम् | षष्ठी (बहुवचनम्) |
| (च) ततो युद्धाय युज्यस्व | युद्धाय | चतुर्थी (एकवचनम्) |
| (छ) कर्मणि एव अधिकारस्ते। | कर्मणि | सप्तमी (एकवचनम्) |
| (ज) सक्ताः कर्मणि अविद्वांसः | अविद्वांसः | प्रथमा (बहुवचनम्) |
(क) में पुस्तक के वाक्य में कोई पद रेखाङ्कित नहीं छपा है; इसलिए उसके प्रमुख पद “कर्मसु” की विभक्ति दी गई है (योगः और कौशलम् प्रथमा विभक्ति में हैं)। (घ) में “अकर्मणः” का रूप षष्ठी जैसा दिखता है, पर “ज्यायः” (अधिक श्रेष्ठ) के साथ जिससे तुलना की जाए उसमें पञ्चमी होती है।
7 प्रदत्तमञ्जूषायाः समुचितपदानां चयनं कृत्वा अधोदत्तशब्दानां प्रत्येकपदस्य त्रीणि समानार्थकपदानि लिखन्तु
मञ्जूषा: अनारतम्, मनीषा, गात्रम्, दुष्कर्म, प्राज्ञः, कलुषम्, शेमुषी, अविरतम्, कोविदः, कायः, मतिः, पातकम्, देहः, मनीषी, अश्रान्तम्
| पदम् | समानार्थकपदानि (1) | (2) | (3) |
|---|---|---|---|
| (क) विद्वान् | प्राज्ञः | कोविदः | मनीषी |
| (ख) शरीरम् | गात्रम् | कायः | देहः |
| (ग) बुद्धिः | मनीषा | शेमुषी | मतिः |
| (घ) सततम् | अनारतम् | अविरतम् | अश्रान्तम् |
| (ङ) दुष्कृतम् | दुष्कर्म | कलुषम् | पातकम् |
8 (अ) कर्म पर पाँच वाक्य, (आ) भावस्पष्टीकरण
प्र. कर्म आश्रित्य संस्कृतभाषायां पञ्च वाक्यानि लिखत।
उत्तर: 1. कर्म एव जीवनस्य आधारः अस्ति।
2. कर्म विना शरीरयात्रा अपि न सिध्यति।
3. मनुष्यः फलस्य इच्छां त्यक्त्वा कर्म कुर्यात्।
4. कर्मसु कौशलम् एव योगः कथ्यते।
5. श्रेष्ठाः जनाः लोकहिताय सततं कर्म कुर्वन्ति।
प्र. भावस्पष्टं कुरूत- यदृच्छालाभसन्तुष्टः
उत्तर: यत् किमपि स्वतः (यदृच्छया) प्राप्यते, तेन एव सन्तुष्टः जनः यदृच्छालाभसन्तुष्टः कथ्यते। सः अधिकस्य लोभं न करोति। श्लोक 9 के अनुसार ऐसा द्वन्द्वातीत, विमत्सर और सिद्धि-असिद्धि में सम व्यक्ति कर्म करके भी नहीं बँधता।
(जो कुछ अपने आप मिल जाए, उसी में सन्तुष्ट रहने वाला।)
प्र. भावस्पष्टं कुरूत- चिकीर्षु लोकसंग्रहम्
उत्तर: लोकसंग्रहं (लोककल्याणम्) कर्तुम् इच्छुः विद्वान्। श्लोक 12 के अनुसार जैसे अज्ञानी लोग आसक्त होकर कर्म करते हैं, वैसे ही लोक-कल्याण चाहने वाला विद्वान् अनासक्त होकर कर्म करे, ताकि लोग उसके आचरण से सीखें।
(लोकसंग्रह करने की इच्छा वाला।)
प्र. भावस्पष्टं कुरूत- मा तो सङ्गस्त्वकर्मणि
उत्तर: यह श्लोक 13 की पंक्ति “मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि” है: ते अकर्मणि सङ्गः मा अस्तु। अर्थात् कर्मफल की इच्छा छोड़ने का अर्थ कर्म छोड़ना नहीं है; कर्म न करने (अकर्म) में भी तुम्हारी आसक्ति नहीं होनी चाहिए।
(कर्म न करने में तुम्हारा लगाव न हो।)
9 पाठे प्रयुक्तस्य छन्दसः नाम लिखत
प्र. पाठे प्रयुक्तस्य छन्दसः नाम लिखत।
उत्तर: पाठे अनुष्टुप् छन्दः प्रयुक्तम्।
(पाठ के तेरहों श्लोक अनुष्टुप् छन्द में हैं। हर श्लोक के चारों पादों में आठ-आठ अक्षर हैं, जैसे “कर्मण्येवाधिकारस्ते” = कर्, म, ण्ये, वा, धि, का, रस्, ते = 8 अक्षर। लक्षण: “श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम्। द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः॥”)