कक्षा 12 संस्कृत (शाश्वती द्वितीयो भागः) चतुर्थः पाठः “कर्मगौरवम्” का त्वरित पुनरावृत्ति सार: स्रोत, तेरहों श्लोकों का भाव, अनुष्टुप् छन्द, सन्धि-समास-प्रत्यय और सूक्तियाँ एक जगह।
1 पाठ एक नज़र में
| बिंदु | तथ्य |
|---|---|
| सन्दर्भग्रन्थ | श्रीमद्भगवद्गीता, द्वितीय एवं तृतीय अध्याय (पुस्तक की भूमिका) |
| गीता कहाँ | महाभारत का भीष्मपर्व; 700 श्लोक, 18 अध्याय |
| उपदेश | श्रीकृष्ण ने विषादग्रस्त अर्जुन को निष्काम कर्म का उपदेश दिया; ज्ञान-भक्ति-कर्म का समन्वय |
| गीता से प्रेरित मनीषी | लोकमान्य तिलक, महर्षि अरविन्द, महात्मा गान्धी, विनोबा भावे |
| रचयिता | पुस्तक नाम नहीं देती (सामान्य ज्ञान: महाभारत के रचयिता वेदव्यास) |
| छन्द | सभी 13 श्लोक अनुष्टुप् (हर पाद में 8 अक्षर) |
| मूल सन्देश | योगः कर्मसु कौशलम्; आसक्ति और फल की इच्छा छोड़कर सर्वहित के लिए कर्तव्य कर्म करते रहो; उपनिषद्: कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः |
2 तेरहों श्लोकों का भाव
| श्लोक | आरंभ | मुख्य भाव |
|---|---|---|
| 1 | बुद्धियुक्तो जहातीह | बुद्धियुक्त पुण्य-पाप दोनों छोड़ता है; योगः कर्मसु कौशलम् |
| 2 | नियतं कुरु कर्म त्वं | नियत कर्म करो; कर्म अकर्म से श्रेष्ठ; बिना कर्म शरीरयात्रा भी नहीं |
| 3 | न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यम् | कर्म आरम्भ न करने से नैष्कर्म्य नहीं; केवल सन्न्यसन से सिद्धि नहीं |
| 4 | न हि कश्चित्क्षणमपि | कोई क्षण भर भी बिना कर्म नहीं रहता; प्रकृतिज गुण विवश करके कर्म कराते हैं |
| 5 | तस्मादसक्तः सततं | अनासक्त होकर सदा कर्तव्य करो; ऐसा पुरुष परम पाता है |
| 6 | कर्मणैव हि संसिद्धिम् | जनक आदि ने कर्म से सिद्धि पाई; लोकसंग्रह देखकर कर्म करो |
| 7 | यद्यदाचरति श्रेष्ठः | श्रेष्ठ जो करता है लोग वही करते हैं; उसका प्रमाण लोक अपनाता है |
| 8 | न बुद्धिभेदं जनयेत् | विद्वान् कर्मासक्त अज्ञानियों में बुद्धिभेद न करे; स्वयं कर्म करके कराए |
| 9 | यदृच्छालाभसन्तुष्टो | सन्तुष्ट, द्वन्द्वातीत, विमत्सर, सिद्धि-असिद्धि में सम: कर्म करके भी नहीं बँधता |
| 10 | सुखदुःखसमे कृत्वा | सुख-दुःख, लाभ-अलाभ, जय-अजय समान मानकर युद्ध करो; पाप नहीं लगेगा |
| 11 | अनाश्रितः कर्मफलं | फल का आश्रय छोड़ कर्तव्य करने वाला ही संयासी और योगी; निरग्नि या अक्रिय नहीं |
| 12 | सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो | अज्ञानी आसक्त होकर करते हैं, विद्वान् अनासक्त होकर लोकसंग्रह के लिए करे |
| 13 | कर्मण्येवाधिकारस्ते | कर्म में ही अधिकार, फल में कभी नहीं; फल-हेतु मत बनो; अकर्म में भी आसक्ति न हो |
3 दो अन्वय जो बार-बार पूछे जाते हैं
श्लोक 7 (अभ्यास 3)
श्रेष्ठः यत् यत् आचरति, इतरः जनः तत् तत् एव (आचरति)। सः यत् प्रमाणं कुरुते, लोकः तत् अनुवर्तते।
श्लोक 13
ते कर्मणि एव अधिकारः (अस्ति), फलेषु कदाचन मा (अधिकारः अस्तु)। (त्वं) कर्मफलहेतुः मा भूः। ते अकर्मणि सङ्गः मा अस्तु।
याद रखें
अन्वय में “न” और “मा” अपनी क्रिया के ठीक पहले: नैष्कर्म्यं न अश्नुते (3), बुद्धिभेदं न जनयेत् (8), न निबध्यते (9), पापं न अवाप्स्यसि (10), मा भूः, मा अस्तु (13)।
4 अनुष्टुप् छन्द
- चार पाद, हर पाद में 8 अक्षर (कुल 32)
- हर पाद में 5वाँ अक्षर लघु, 6ठा गुरु; 7वाँ सम पादों (2, 4) में लघु, विषम (1, 3) में गुरु
- लक्षण: श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम्। द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः॥
- CBSE अंकन-योजना का उदाहरण (इसी पाठ से): तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर।
- ध्यान दें: कुछ विषम पादों में 5वें-7वें अक्षर का क्रम बदला मिलता है (जैसे “तस्मादसक्तः सततं” में 5वाँ “क्तः” गुरु); ऐसे रूप भी अनुष्टुप् हैं, पहचान आठ-आठ अक्षरों से होती है (सामान्य ज्ञान)
- गिनती: मा, फ, ले, षु, क, दा, च, न = 8 (मा फलेषु कदाचन)
5 सन्धि-सारणी (अभ्यास 5 अ और पाठ की अन्य सन्धियाँ)
| पद | विच्छेद | सन्धि |
|---|---|---|
| जहातीह, शरीरयात्रापि, कृत्वापि | जहाति + इह, शरीरयात्रा + अपि, कृत्वा + अपि | दीर्घ |
| ह्यकर्मणः, तिष्ठत्यकर्मकृत्, कर्मण्यविद्वांसः | हि + अकर्मणः, तिष्ठति + अकर्मकृत्, कर्मणि + अविद्वांसः | यण् |
| कर्मणैव | कर्मणा + एव | वृद्धि |
| सिद्धावसिद्धौ | सिद्धौ + असिद्धौ | अयादि |
| पुरुषोऽश्नुते, सङ्गोऽस्त्वकर्मणि | पुरुषः + अश्नुते, सङ्गः + अस्तु + अकर्मणि | उत्व + पूर्वरूप (दूसरे में अस्तु + अकर्मणि यण्) |
| प्रकृतिजैर्गुणैः | प्रकृतिजैः + गुणैः | विसर्ग (र्) |
| लोकस्तदनुवर्तते | लोकः + तत् + अनुवर्तते | सत्व + जश्त्व |
| जनयेदज्ञानाम् | जनयेत् + अज्ञानाम् | जश्त्व (त् → द्) |
6 समास और प्रत्यय
| समास | पाठ के पद (विग्रह) |
|---|---|
| द्वन्द्व | सुकृतदुष्कृते (सुकृतं च दुष्कृतं च), लाभालाभौ, जयाजयौ |
| तृतीया तत्पुरुष | बुद्धियुक्तः (बुद्ध्या युक्तः), यदृच्छालाभसन्तुष्टः |
| द्वितीया तत्पुरुष | द्वन्द्वातीतः (द्वन्द्वान् अतीतः) |
| चतुर्थी तत्पुरुष (पुस्तक) | लोकसंग्रहम् (लोकाय संग्रहम्) |
| षष्ठी तत्पुरुष | शरीरयात्रा, बुद्धिभेदम्, कर्मफलहेतुः |
| सप्तमी तत्पुरुष | कर्मसङ्गिनाम् (कर्मसु सङ्गिनाम्), कर्मरतः |
| नञ् तत्पुरुष | अवशः, असक्तः, अनारम्भात्, अकर्मणः, अनाश्रितः, अविद्वांसः |
| कर्मधारय / बहुव्रीहि | सर्वकर्माणि (सर्वाणि कर्माणि) / विमत्सरः (विगतः मत्सरः यस्य) |
| प्रत्यय | पद |
|---|---|
| क्त | युक्तः, सक्ताः, आस्थिताः, नियतम्, सन्तुष्टः |
| क्त्वा / तुमुन् | कृत्वा / कर्तुम् |
| शतृ | आचरन्, समाचरन्, सम्पश्यन् |
| ण्यत् / ईयसुन् / सन् | कार्यम् / ज्यायः / चिकीर्षुः |
7 लकार और विभक्ति
- लट् (प्र.पु. एक.): जहाति, अश्नुते, समधिगच्छति, तिष्ठति, आप्नोति, अनुवर्तते, आचरति, कुरुते
- लोट् (म.पु. एक.): युज्यस्व, कुरु, समाचर; अस्तु (प्र.पु.)
- विधिलिङ् (प्र.पु. एक.): जनयेत्, जोषयेत्, प्रसिद्ध्येत्, कुर्यात्
- लृट्: अवाप्स्यसि; लुङ् (मा के साथ): मा भूः; कर्मवाच्य: कार्यते, निबध्यते
- अभ्यास 6: कर्मसु (सप्तमी), कर्म (द्वितीया), कर्मणा (तृतीया), अकर्मणः (पञ्चमी, तुलना), कर्मणाम् (षष्ठी), युद्धाय (चतुर्थी), कर्मणि (सप्तमी), अविद्वांसः (प्रथमा)
- प्रश्ननिर्माण: कर्मणा → केन; कर्मसु → केषु; प्रकृतिजैः → कीदृशैः; अकर्मणः → कस्मात्; युद्धाय → कस्मै
8 पर्याय, विलोम, अव्यय
- पर्याय: विद्वान् = प्राज्ञः, कोविदः, मनीषी; शरीरम् = गात्रम्, कायः, देहः; बुद्धिः = मनीषा, शेमुषी, मतिः; सततम् = अनारतम्, अविरतम्, अश्रान्तम्; दुष्कृतम् = दुष्कर्म, कलुषम्, पातकम्
- विलोम: बुद्धिहीनः × बुद्धियुक्तः, दुष्कृतम् × सुकृतम्, न्यूनः × ज्यायः, निकृष्टः × श्रेष्ठः, सक्तः × असक्तः, सक्रियः × अक्रियः, कदाचित् × सततम्, लाभः × अलाभः
- अव्यय: इह, हि, जातु (कभी), सततम्, एव, अपि, यथा-तथा, ततः, एवम्, कदाचन, मा
9 सूक्तियाँ और योग्यताविस्तार
- योगः कर्मसु कौशलम्। · कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः। · कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
- यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः। स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥
- भावसाम्य के स्रोत: पञ्चतन्त्रम् / मित्रसम्प्राप्ति (उद्यमेन हि सिध्यन्ति), विष्णुपुराण (कर्मणा जायते सर्वं), ऐतरेय ब्राह्मण (चरन्वै मधु विन्दति), चाणक्यनीति (जलबिन्दुनिपातेन), बुद्धचरितम् (दुष्कराण्यपि कार्याणि), यजुर्वेद (कुर्वन्नेवेह कर्माणि)
- गीता के अन्य श्लोक: “समत्वं योग उच्यते”; “कर्मसंयासात्कर्मयोगो विशिष्यते”; गीता-महिमा: “सकृद्गीताम्भसि स्नानं संसारमलनाशनम्”
इसी अध्याय की बाक़ी सामग्री